SONJA·1931

Kiel · Kronshagen · Eyjafjörður

Fjölskyldusaga
í frumheimildum

Söguleg nafnaskrá um Sonju Emmu Plumm, fjölskylduna sem stríðið sundraði og lífið sem hún byggði á Íslandi.

Staðfest Vel stutt Óstaðfest vísbending
Sonja Emma árið 1949, endurgerð ljósmynd
Sonja Emma PlummKiel → Ísland, 1949 · endurgerð mynd

Nýjasta heimildin / 2026

Fæðingarfærsla Agnesar er fundin — og á spássíunni stendur síðari hjónavígslan

Standesamt Orzegów, nr. 21/1909: ljósmóðirin Anna Polk tilkynnir 20. janúar 1909 að Viktoria Czerw, fædd Urban, eiginkona verkamannsins Pauls Czerw, bæði kaþólsk, hafi 16. janúar klukkan fimm síðdegis alið stúlku sem hlaut nöfnin „Agnes, Maria“. Foreldrarnir, sem áður voru sterk ályktun, eru þar með staðfestir. Og á spássíunni hefur þýskur embættismaður skrifað: „2. Ehe geschlossen 23.11.1939 in Kiel (St.A. Kiel III Nr. 885/1939)“ — Agnes giftist aftur hálfu ári eftir lát Waldemars. Það kemur heim við fangamöppuna frá 1945, þar sem hún heitir Derwand, Agnes geb. Czerws. Færslan er á opnum skannavef pólska ættfræðifélagsins; umsjónarmaður las hana á mynd. Kaflinn um Agnesi · rannsóknarskrá

Fædd
16. janúar 1909, Orzegów
Foreldrar
Paul Czerw og Viktoria, f. Urban
Síðari hjónavígsla
23. nóv. 1939 · Kiel III 885/1939
Mat
Skönnuð færsla

Efni síðunnar

Agnes Marie Czerw

Uppruninn er fundinn.
Afdrifin bíða skjals.

Í frásögn Sonju er Agnes móðir hennar. Nafnaskrá Kiel staðfestir hana sem brúði Waldemars 1930; fæðingarfærsla hennar í Orzegów 1909 nefnir foreldrana og ber spássíugrein um síðari hjónavígslu í Kiel 1939, við Rudolph Heinrich Derwand samkvæmt nafnaskrá hjónavígslubókarinnar (lota 32); fangamappa sýnir að hún sat í fangelsinu í Kiel undir nafninu Derwand og fór þaðan 1945 — við lausn, flutning eða andlát í haldi (lota 28). Hvað varð um hana eftir það er enn óþekkt.

Skráð nafn
Agnes Marie Czerw
Staðfest
Hjónavígsla
Janúar 1930 · Kiel I 28/1930
Staðfest
Trú í skrám Kiel
ev. · evangelísk í hjónavígslunafnaskrá Kiel I 1930 · kath. · kaþólsk í hjónavígslunafnaskrá Kiel III 1939 (lota 32)
Heimildum ber ekki saman
Czerw í skrám Kiel 1874–1983
Ein einasta færsla í gagnagrunni CompGen: hjónavígsla Agnesar 1930. Nafnaskrá hjónavígslubókar Kiel III skráir hana 1939 að auki sem „Plumm, geb. Czerwe“ (lota 32)
Staðfest
Heimilisfangaskrá Kiel 1940
Hvorki Agnes né „Plumm, ekkja“ skráð
Neikvæð leit
Eftir vorið 1939
Sonja nefnir móður sína hvergi eftir lát Waldemars
Frásögn
Síðari hjónavígsla
23. nóvember 1939 í Kiel — spássíugrein á fæðingarfærslunni: „2. Ehe geschlossen 23.11.1939 in Kiel (St.A. Kiel III Nr. 885/1939)“ · nafn mannsins stendur þar ekki, en nafnaskrá hjónavígslubókar Kiel III skráir færslu 885 bæði á „Derwand · Rudolph Heinrich · ev.“ og „Plumm, geb. Czerwe · Agnes Marie · kath.“ (lota 32); færslan sjálf, með aldri, fæðingarstöðum og vottum, er í Stadtarchiv Kiel
Skönnuð færsla
Í fangelsinu í Kiel 1945
Fangamappa úr fangelsinu í Kiel, flokkuð undir þá sem fóru þaðan 1945: „Derwand, Agnes geb. Czerws, geb. 16.01.1909“ · LASH Abt. 357.2 Nr. 14488 · skírnarnafn, meyjarnafn og fæðingardagur falla saman: hún giftist aftur 1939 Rudolph Heinrich Derwand (lota 32) og fór úr fangelsinu 1945 — við lausn, flutning eða andlát í haldi (lota 28) · mappan er ólesin og ástæða fangavistarinnar óþekkt · lota 11
Sterk ályktun
Fæðing
16. janúar 1909 kl. 5 síðdegis í Orzegów, Efri-Slesíu · skírnarnöfn „Agnes, Maria“ · Standesamt Orzegów nr. 21/1909 · sami dagur og í LASH Abt. 611.1 Nr. 17690 og fangamöppunni
Skönnuð færsla
Foreldrar
Paul Czerw verkamaður og Viktoria, f. Urban, bæði kaþólsk, Beuthenerstraße í Orzegów 1909 — sömu hjón og í fæðingarfærslu Felix Klemens í Lipine 1905, sem er þar með bróðir hennar; alls skráðu þau sex börn í Lipine 1894–1905
Skönnuð færsla
Nafnaskrá Orzegów 1904–1934
Í nafnaskrám embættisins stendur ein einasta Czerw-lína: „Czerw Agnes · Orzegow · Geburts-Register 1909 · 21“ — sjálfstæð staðfesting á fæðingarfærslunni. Engin önnur Czerw-færsla er í skránum: engin systkini fædd í Orzegów, engin hjónavígsla og engin dánarfærsla Pauls eða Viktoriu · lota 24
Skrávísir
Trú fæðingarfjölskyldunnar
Kaþólsk í öllum tíu færslum Czerw-fólksins í Lipine 1894–1905 (sex fæðingar, fjögur andlát) og í fæðingarfærslu Agnesar 1909 — „ev.“ 1930 er því staða sem Agnes fékk í Kiel; við síðari hjónavígsluna 1939 er hún aftur skráð „kath.“ (lota 32)
Skönnuð færsla
Ríkisfangsmálið
Opnað fyrstu daga janúar 1930 undir meyjarnafni — við hjónavígsluna sjálfa
Ályktun af númeraröð
Andlát
Engin dánarfærsla fundin. Dánarskrá Kiel-borgar tilgreinir meyjarnöfn; allar 1.491 færslur kvenna að nafni Agnes 1939–1983 voru lesnar og engin er fædd Czerw og engin heitir Derwand — hún dó því ekki í Kiel-borg fyrir 1984. Nafnið Derwand finnst hvorki í heimilisfangaskrám Kiel 1938 og 1940, í nafnaskrám Hamborgar og Bremen né í neinu öðru skjalasafni; aðeins sjö heimili bera það í Þýskalandi í dag, ekkert nærri Kiel
Óþekkt
Fjölskyldufrásögn

„Frá Póllandi“

Sonja sagði móður sína hafa komið ein síns liðs frá Póllandi og að móðurfjölskyldan hefði verið einhvers staðar langt austur í Póllandi. Þetta er mikilvæg fjölskyldufrásögn, en sannar ekki ein og sér foreldratengsl, nákvæman fæðingarstað, þjóðerni eða ríkisfang.

Nafnasaga — ekki ævisaga

Czerw er gamalt pólskt ættarnafn

Orðabók Pólsku vísindaakademíunnar rekur form nafnsins Czerw, Czyrw og Cirw aftur til 1502. Nútímadreifing þess er víð um Pólland og getur því ekki ein og sér staðsett fæðingu Agnesar.

Hvar nafnið er þéttast

Busko, Pińczów, Mielec — og Lublin-hérað

Sýslutölur orðabókarinnar sýna flesta nafnbera í Busko (133) og Pińczów (130), síðan Mielec (75), Biłgoraj (57), Kolbuszowa (46), Hrubieszów (26) og Krasnystaw (21). Austustu þyrpingarnar eru í Lublin-héraði og við Mielec/Kolbuszowa. Þetta segir hvar fyrst ætti að leita — ekki hvar Agnes fæddist. Enginn evangelískur Czerw fannst í neinni skrá; merkingin ev. 1930 er því eitthvað sem Agnes tók upp í Kiel — og 1939 skráir nafnaskrá Kiel III hana kaþólska (lota 32).

Eini annar Czerw í skrám CompGen í Slésvík-Holtsetalandi

Felix Czerw, múrari

Heimilisfangaskrár nefna múrarann Felix Czerw í Einwohnerbuch Flensburg 1929, Adressbuch Kreis Eckernförde 1937 (Ellenbergfeld í Kopperby) og Landkreis Schleswig Adressbuch 1958 (Kappeln) — skrárlínur, ekki enn lesnar hver fyrir sig. Hann og Agnes eru einu Czerw-nafnberarnir í þýskum skrám CompGen; vísir JewishGen að Arolsen-spjaldi nefnir að auki pólska Czerw-fjölskyldu á Fehmarn 1922 (Szczepan Czerw, f. 6. september 1922), sem tengist þeim ekki svo vitað sé (lota 30). Ríkisfangsmál hans í Landesarchiv nefnir fæðingu 19. nóvember 1905 í Lipine, næsta þorpi við Orzegów, og fæðingarfærsla hans er lesin: hann er bróðir Agnesar — sömu foreldrar í báðum fæðingarfærslum — þótt ekkert skjal sýni samband þeirra í Slésvík-Holtsetalandi. Kona hans, börn og dánardagur eru ófundin.

Ríkisfangsmál 1930 · Landesarchiv Schleswig-Holstein

„Czerw, Angnes, 16.01.1909, Orzegow“

Orzegów (nú hluti Ruda Śląska) var prússneskt námuþorp í Kreis Beuthen sem féll Póllandi í skaut við skiptingu Efri-Slesíu 1922. Kona fædd þar 1909 kom því sannarlega „frá Póllandi“ árið 1930 — en ekki „langt austan úr Póllandi“ eins og Sonja mundi það; Efri-Slesía er í suðvesturhluta landsins. Misræmið er skráð, ekki leyst — en foreldrar Felix voru að líkindum aðkomumenn í námuhéraðinu, og margir slíkir komu austan úr Galisíu og rússneska Póllandi. Nafn, fæðingardagur og fæðingarstaður falla að fæðingarfærslunni 1909 (lota 19); innihald möppunnar er ólesið. Aðgangur að möppunni er ótakmarkaður. Arcinsys ↗

Bróðir · LASH Abt. 611.1 Nr. 22018

Felix Klemens Czerw, f. 19. nóvember 1905 í Kopanina

Fæðingarfærslan (Lipine nr. 783/1905) segir hann fæddan kl. tíu að kvöldi 19. nóvember í Kopanina, verkamannabyggð í Lipine, næsta þorpi við Orzegów. Færslan ber enga jaðarskráningu. Ríkisfangsmál hans í Slésvík (1931–32) spannar tvö ár og er því líklega raunveruleg ríkisfangsveiting manns sem varð pólskur þegn 1922. Hann er múrari í Flensburg 1929, í Ellenbergfeld í Kopperby 1937 og í Kappeln 1958; kona hans, börn og dánardagur hafa hvergi fundist á netinu, og enginn Czerw býr lengur í Slésvík-Holtsetalandi. Arcinsys ↗

„Langt austur í Póllandi“

Czerw og Czyrw í Volhyníu

Hin skýringin á minni Sonju er enn opin: kaþólskir landnemar að nafni Czerw og Czyrw bjuggu 1885–1938 í sókninni Włodzimierz Wołyński í Volhyníu (þorpin Bolesławówka, Zarzecze, Długa Łoza, Zofiówka og Sewerynówka). Nafnaskrár áranna 1900–1904 voru lesnar á skönnuðum bókum AGAD án þess að Agnieszka fyndist; árin 1893–99 og 1905–12 eru ólesin. Í Zagość-sókn eru tvær stúlkur með nafninu (1893 og 1899) staðfestar í tveimur óháðum nafnaskrám, og ein í Przemyśl árið 1900 — engin þeirra tengist Kiel. Nafnaskrá Volhyníu ↗

Trúarskráningin

Hvers vegna „ev.“?

Fæðingarfjölskyldan var kaþólsk: í öllum sex fæðingarfærslum barna Pauls og Viktoriu í Lipine og fjórum dánarfærslum eru þau skráð kaþólsk („katholischer Religion“). Evangelíska skráningin í Kiel 1930 er því eitthvað sem Agnes eignaðist þar — við trúskipti, eða einfaldlega við yfirlýsingu hjá sýslumanni. Kirkjuleg hjónavígslufærsla og skírnarfærslur barnanna hjá Kirchenkreisarchiv Altholstein gætu sýnt trúskiptin — Kronshagen tilheyrði St. Jakobi-sókn í Kiel þar til Christusgemeinde varð sjálfstæð 1946, svo bækur St. Jakobi eru rétti staðurinn; úrsögn úr kaþólsku kirkjunni væri hjá Amtsgericht Kiel (LASH Abt. 355). Nafnaskrá hjónavígslubókar Kiel III skráir hana hins vegar „kath.“ við síðari hjónavígsluna 1939 (lota 32): annaðhvort sneri hún aftur til kaþólsku kirkjunnar eða „ev.“ 1930 var ekki hennar eigin játning; einn dálkur í nafnaskrá sker ekki úr.

Standesamt Lipine 1894–1905 · tíu skannaðar færslur

Fjölskyldan í Kopanina

Paul Czerw, „Hüttenarbeiter“ og síðar „Schichter“ við bræðsluna, og Viktoria Urban (einnig rituð Urbainski og Urbanski) skráðu sex börn í Lipine: Konstantine Pauline, f. 11. september 1894; Önnu Albine, f. 25. október 1897, d. 1900; Genovefu Agnesi, f. 24. janúar 1900, d. 19. september 1901; Moniku Florentine, f. 4. maí 1902, d. 6. apríl 1904; Franz Eduard, f. 8. október 1903, d. 27. júní 1904; og Felix Klemens, f. 19. nóvember 1905. Fjögur dóu í bernsku; afdrif Konstantine Pauline eru óþekkt. Foreldrarnir höfðu þegar gefið dóttur nafnið Agnes — og gáfu það að líkindum aftur 1909. Paul undirritaði með krossmerki 1894 en skrifaði sjálfur „Czerw Paul“ frá 1897 (lota 29); engin færsla sýnir undirskrift Viktoriu. Hjónaband þeirra er hvorki í nafnaskrá Lipine 1898–1908 né í nafnaskrám nágrannaembættanna Chropaczów (1882–1900) og Świętochłowice (1895–1899), né í hjónabandsbók St. Marien-sóknar í Beuthen 1892–1895 (lota 30); elsta barnið fæddist 1894, svo hjónabandið var líklega fyrr en leitin í Lipine nær. Það bendir til aðflutts fólks úr rússneska Póllandi eða Galisíu, sem félli að orðum Sonju um ætt „langt austur í Póllandi“ — en það er ályktun. Fæðingar 1900 ↗

Spurningin sem fjölskyldan spurði

Var Agnes af gyðingaættum? Mjög ólíklegt.

Prússneskar fæðingarfærslur tilgreina trú hvors foreldris, og Paul og Viktoria eru alls staðar kaþólsk; gyðingur væri skráður „mosaischer Religion“. Í Orzegów bjuggu 1. desember 1905 6.686 manns: 6.625 kaþólskir, 49 mótmælendur og 12 gyðingar; í Lipine 17.242: 16.471, 649 og 122. Nafnið Czerw finnst í engri gyðinglegri heimild: ekki í minningarbók Bundesarchiv, Yad Vashem, JRI-Poland né gagnagrunninum um manntalið 1939 sem skráði gyðinglega afa og ömmur (Kiel er þar með 1.195 manns); hjá Arolsen eru 248 Czerw-færslur, allar pólskar og kaþólskar þar sem það er tilgreint. Sonja var í ungliðadeild Hitlersæskunnar, sem útilokaði „hálfgyðinga“ frá október 1941, og börnin fjögur voru í almennri vistun til stríðsloka. Þögnin heima skýrist að fullu af pólskum uppruna á árum Pólverjatilskipananna, fæðingu Heinz fyrir hjónabandið og vistun barnanna. Fæðingarfærsla Agnesar sjálfrar lokar málinu endanlega.

Næsta frumheimild

Panta þarf alla færslu Kiel I 28/1930

Biðja þarf um fullkomið afrit hjúskaparinnslagsins með öllum jaðarskráningum og láta kanna hvort Sammelakte eða Heiratsbelegakte hafi varðveist. Skjölin gætu geymt fæðingar- og búsetuupplýsingar Agnesar, en innihald þeirra og varðveisla eru ekki staðfest fyrirfram.

Tilvísun Standesamt Kiel I
Heiratsregister Nr. 28/1930
Waldemar Hugo Rudolf Plumm
Agnes Marie Czerw
Leiðbeiningar Stadtarchiv Kiel ↗

Pólska arfleifðin

Nafn sem þýðir lirfa
— og rauður litur

Agnes fæddist í Orzegów í Efri-Slesíu 16. janúar 1909 (Standesamt Orzegów 21/1909). Þessi kafli lýsir ættarnafninu, héruðunum þar sem það er algengast og heiminum sem pólsk kona í Þýskalandi lifði í; uppruni Czerw-fólksins fyrir komuna til Lipine er enn óþekktur.

Merking
czerw — lirfa, maðkur; sama rót og czerwony (rauður) og czerwiec (júní)
Orðsifjar
Elsta heimild
1502 · kvenmyndir: Czerwówna (dóttir), Czerwowa (eiginkona)
PAN
Nafnberar í Póllandi
1.514 í þjóðskrá, janúar 2026 · röð sýslna óbreytt frá 2002
Þjóðskrá
Pólska nafnið
Agnieszka Maria Czerw · framburður nálægt „tsérf“ · nafndagur 21. janúar, Agnesarmessa
Málfræði
Ríkisfang Agnesar
Þýsk við giftingu 1930 samkvæmt 6. gr. þýsku ríkisfangslaganna frá 1913
Lagatexti
Pólskt ríkisfang afkomenda
Á ekki við — kona sem giftist útlendingi missti pólskt ríkisfang samkvæmt lögunum frá 1920
Lagatexti
Orðið

Frá skordýri til litar og mánaðar

Pólska skjaldlúsin czerwiec (Porphyrophora polonica) var öldum saman uppspretta rauðs litarefnis sem flutt var út um alla Evrópu. Lirfunum var safnað um Jónsmessu — þaðan er júní nefndur czerwiec og rauður czerwony. Ættarnafnið Czerw er af sömu rót. Orðsifjar júnímánaðar hafa þó verið umdeildar frá dögum Brückners (1927). Brückner ↗

Tvö keisaradæmi

Visla sem landamæri

Þegar Agnes fæddist var ekkert pólskt ríki til. Busko og Pińczów lágu í rússneska hlutanum, Mielec og Kolbuszowa í austurríska Galisíu, og Visla á milli þeirra var ríkjalandamæri til 1918. Efri-Slesía — þar sem Orzegów er — tilheyrði Prússlandi og var skipt milli Þýskalands og Póllands 1922. „Pólland“ í munni konu sem kom til Kiel á þriðja áratugnum gat því þýtt þrjá ólíka heima.

Héruðin þar sem nafnið er þéttast

Ponidzie, Lasowiacy-skógarnir og Zamość-hérað

Í Kielce-fylki voru 87,5% kaþólsk og 0,35% mótmælendur í manntalinu 1897; siðbótarmiðstöðin í Pińczów, „Aþena Sarmata“, leið undir lok 1586 og skýrir því ekki ev.-merkinguna. Skógarhéraðið við Mielec og Kolbuszowa var eitt fátækasta og mesta útflutningshérað Evrópu. Úr sýslunum Biłgoraj, Hrubieszów, Tomaszów og Zamość ráku Þjóðverjar yfir 110.000 manns í „Aktion Zamość“ 1942–43. IPN ↗

Leiðin til Norður-Þýskalands

Árstíðaverkafólk sem mátti ekki fara heim

Fram til 1914 urðu pólskir landbúnaðarverkamenn að yfirgefa Þýskaland á hverjum vetri. Við upphaf stríðsins var skyldunni snúið við í farbann: um 200–300 þúsund manns var haldið eftir og 500–600 þúsund Pólverjar voru í Þýskalandi 1918. Margir ílengdust. Kona sem settist að og giftist í Kiel fyrir 1930 fellur illa að árstíðakerfinu en vel að þeim sem urðu eftir — eða að fólksflutningum frá Efri-Slesíu eftir skiptinguna 1922. Oltmer, bpb ↗

8. mars 1940

Pólverjatilskipanirnar og þögnin heima

Tilskipanirnar skylduðu pólskt verkafólk til að bera „P“-merki og bönnuðu öll samskipti við Þjóðverja — nákvæmlega það sem Sonju var sagt sem barni. Um 225.000 nauðungarverkamenn unnu í Slésvík-Holtsetalandi og aftökur Pólverja, þar sem aðrir Pólverjar voru neyddir til að horfa á, eru skjalfestar í héraðinu. Samtök pólska minnihlutans voru bönnuð 1939–40. Í slíku andrúmslofti er skiljanlegt að pólskur uppruni móður væri ekki ræddur á heimili. Þýskum konum var einnig refsað fyrir samskipti við Pólverja. Texti tilskipananna ↗

Fyrir afkomendur

DNA-próf er raunhæfasta leiðin

Meðan skjölin bíða er erfðapróf líklegast til að finna ættingja Agnesar: taka próf hjá Ancestry og hlaða niðurstöðunum inn á MyHeritage, þar sem pólskir notendur eru flestir. Samsvörun við fólk með rætur í Efri-Slesíu, Ponidzie, Mielec-héraði eða Volhyníu myndi vísa veginn. Pólsku ættfræðifélögin PTG, Świętogen og Lubgens aðstoða erlenda afkomendur endurgjaldslaust.

Plumm í Kiel og Kronshagen

Slóðin í heimilisfangaskránum, 1902–1940

Allar stafrænar heimilisfangaskrár Kiel frá 1875 til 1940 voru lesnar. Færslurnar sýna hvar fólkið bjó og við hvað það vann — en aldrei hvernig það var skylt.

  1. Fyrsta Plumm-heimilið í Kiel

    Joh. Plumm, eftirlaunaður farangursberi, og Karl Plumm, klæðskerasveinn, eru skráðir saman að Schauenburger Straße 38. Enginn Plumm er í neinni Kiel-skrá 1877–1901. Joh. hverfur úr skránni 1904; tengsl hans við Karl koma hvergi fram. Skönnuð síða ↗

    Heimilisfangaskrá
  2. Karl einn í skránni — árið sem Waldemar fæðist

    Karl, klæðskerasveinn, er eini Plumm í skránni 1904, sama ár og fæðing Waldemars Hugo Rudolfs er skráð í Kiel I 1601/1904. Þetta er tímaröð, ekki sönnun um faðerni. Skönnuð síða ↗

    Tímaröð
  3. Gutenbergstraße 62 og 64

    Nafnið er prentað til skiptis „Karl A. H.“ og „Carl A. H.“ við sama heimilisfang ár eftir ár — þetta er því einn og sami klæðskerinn. Skönnuð síða ↗

    Heimilisfangaskrár
  4. Flutt til Kronshagen

    Karl er nú titlaður klæðskeri, ekki sveinn, og leigir við Kopperpahler Allee í húsi trésmiðsins G. Johann. Þar býr hann sem leigjandi til um 1926. Skönnuð síða ↗

    Heimilisfangaskrá
  5. Anni, Heinr. og Karl undir sama þaki

    Í húsi Johanns eru þrjú skráð: Anni Plumm, saumakona — áður óþekkt; Heinr., málari; og Karl, klæðskeri. Fæðingarvísir Kiel I 3125/1902 nefnir Anni Louise Christine Plumm, á milli Hinrichs (1901) og Waldemars (1904). Skönnuð síða ↗

    Ný heimild 2026
  6. Karl eignast Kopperpahler Allee 36

    Fyrsta árið sem Karl er merktur E. — eigandi — að húsi nr. 36. Hinrich málari býr á efri hæð. Þetta er annað hús en hús Johanns, ekki ný númering. Skönnuð síða ↗

    Heimilisfangaskrá
  7. „Plume, W., Schneider“ — mögulega Waldemar

    Í þessari einu skrá er klæðskerinn W. Plume í verksmiðjuhúsnæði kaðlagerðar við Kieler Straße 59–63 í Kronshagen. Sami upphafsstafur, sama iðn og sama þorp og Waldemar, en eftirnafnið er prentað öðruvísi. Mögulegt, ekki staðfest. Skönnuð síða ↗

    Vísbending
  8. Waldemar við Eckernförder Chaussee 26

    Waldemar, klæðskeri, er leigjandi í húsi bakarans G. Kruse — aðeins í þessari einu skrá. Sama ár er verkamaðurinn Herbert Plumm að Hofbrook 49. Waldemar finnst ekki í stafrófsskránum 1927, 1930, 1934 eða 1936/37. Skönnuð síða ↗

    Heimilisfangaskrá
  9. Enginn Plumm lengur við Eckernförder Chaussee

    Hvorki Waldemar, Agnes né „Plumm, ekkja“ er skráð. Karl og Hinrich eru enn að nr. 36. Óstaðsett færsla: Anna Plumm, verkakona, Annenstraße 24 — prentið segir skýrt Anna, ekki Agnes. Engin skrá eftir 1940 er aðgengileg á netinu. Skönnuð síða ↗

    Neikvæð leit
Nafnið

Plumm þýðir plóma

Plumm er lágþýska orðið yfir plómu og nafnið er afar fátítt. Í manntölum Holtsetalands 1835–1864 býr hver einasti Plum/Plumm í eða við Lütjenburg í Austur-Holtsetalandi — landlaus verkamannafjölskylda. Tilgátan að Kiel-fólkið sé þaðan komið er óprófuð; kirkjubækur Lütjenburg eru á Archion.

Eldri Plum/Plumm-fjölskylda í Kiel

Hugo, Emma, Christian, Friedrich

Borgaralegar skrár Kiel 1882–1895 geyma tíu fæðingar undir stafsetningunum Plum og Plumm, með miklum barnadauða, og lát Ernsts Friedrichs Plumm 1895 (Kiel I 1483/1895). Skírnarnöfnin endurtaka sig síðar hjá Waldemar Hugo, Hinrich Christian Friedrich og Sonju Emmu. Nöfn ein sanna ekki skyldleika.

Tímaröð

Frá Kiel að Ytra-Felli

Atburðir sem studdir eru af frásögn Sonju, opinberum skrám eða birtum myndum.

  1. Plumm-nafnið birtist í Kiel

    Joh. Plumm, eftirlaunaður farangursberi, og Karl Plumm, klæðskerasveinn, eru fyrstu nafnberarnir í heimilisfangaskrá Kiel. Tengsl þeirra við Waldemar eru ósönnuð.

    Heimilisfangaskrá
  2. Waldemar skráður fæddur í Kiel

    Fæðingarvísir Kiel I 1601/1904 varðveitir fullt nafn hans: Waldemar Hugo Rudolf Plumm.

    Skrávísir
  3. Czerw-börnin fæðast í Lipine

    Paul Czerw bræðslumaður og Viktoria Urban skrá sex börn hjá Standesamt Lipine 1894–1905; fjögur deyja í bernsku, þar á meðal Genovefa Agnes (1900–1901). Felix Klemens fæðist 19. nóvember 1905 í Kopanina.

    Skannaðar færslur
  4. Agnes Maria Czerw fæðist í Orzegów

    16. janúar 1909, klukkan fimm síðdegis, í íbúð foreldranna við Beuthenerstraße: dóttir Pauls Czerw verkamanns og Viktoriu, f. Urban (Standesamt Orzegów nr. 21/1909). Hún var því tvítug við hjónavígsluna 1930, rétt óorðin 21 árs, og þrítug þegar hún varð ekkja.

    Skönnuð færsla
  5. Klæðskerinn Karl í Kronshagen

    Karl Plumm flytur til Kronshagen 1913 og er orðinn eigandi Kopperpahler Allee 36 árið 1927. Sonja sagði föðurafa sinn hafa verið klæðskera; skjal sem kallar Karl föður Waldemars vantar enn.

    Heimilisfangaskrár
  6. Waldemar og Agnes ganga í hjónaband

    Hjónavígsluskrá Kiel I 28/1930 parar Waldemar við Agnes Marie Czerw.

    Skrávísir
  7. Sonja Emma fæðist

    Sonja fæddist 4. september. Hjónavígslufærsla hennar á Akureyri 1951 skráir fæðingarstaðinn „Kopperpahl, Kiel“ — Kopperpahl er hluti Kronshagen, svo fæðingin ætti að vera skráð hjá Standesamt Kronshagen, ekki í Kiel-borg. Fæðingarvottorðið er enn innan þýskra aðgangstakmarkana.

    Fjölskylduheimild
  8. Fjögur börn á fjórum árum

    Vistunarmöppur Landesarchiv nefna Plumm-börn frá Kiel: Heinz, f. 6. maí 1929, Günter, f. 28. apríl 1930, og Christu, f. 9. nóvember 1932; Sonja fæddist 4. september 1931. Tengingin við fjölskylduna er sterk ályktun þar til möppurnar hafa verið lesnar.

    Vísbending
  9. Waldemar og Hinrich á brunavettvangi

    Slökkviliðsrit Kronshagen nafngreinir þá báða á mynd frá brunanum á Dieckmann-býlinu.

    Birt mynd
  10. Klæðskerinn við Eckernförder Chaussee

    Heimilisfangaskrá staðsetur Waldemar, klæðskera, að Eckernförder Chaussee 26.

    Heimilisfangaskrá
  11. Fjölskyldan sundrast

    Sonja sagði föður sinn hafa látist um vorið. Dánarfærslan hefur ekki enn fundist.

    Óstaðfest dagsetning
  12. Agnes giftist aftur í Kiel

    23. nóvember 1939, hjá Standesamt Kiel III (nr. 885/1939) — skráð á spássíu fæðingarfærslu hennar í Orzegów. Ekkja missti forsjá barna sinna við nýtt hjónaband (BGB § 1697); vistunarmöppur barnanna hefjast sama ár. Seinni maðurinn er ónafngreindur í spássíugreininni, en nafnaskrá hjónavígslubókar Kiel III nefnir hann: Rudolph Heinrich Derwand (lota 32); 1945 ber Agnes nafnið Derwand. Maður með sama fulla nafni, Rudolf Heinrich Derwand, lést 4. desember 1942.

    Skönnuð færsla
  13. Afi og amma, síðan uppeldisheimili

    Börnin fjögur voru rúmt ár hjá föðurforeldrum sínum og fóru síðan á uppeldisheimili á vegum ríkisins og í fóstur. Hvorki heimilið né fóstursóknin hefur verið nafngreind í skjölum.

    Frásögn Sonju
  14. Sonja og Heinz ljósmynduð

    Systkinin eru mynduð saman á heimili fósturforeldra Sonju. Staðurinn sannar ekki að Heinz hafi búið þar.

    Ljósmynd
  15. Ferming vorið sem friður komst á

    Sonja, þrettán ára, gekk beint úr vinnu á bóndabæ út í kirkju og lét ferma sig. Bræður hennar voru of ungir til herþjónustu og fjölskyldan slapp við loftárásirnar.

    Frásögn Sonju
  16. „Derwand, Agnes geb. Czerws“ í fangelsinu í Kiel

    Landesarchiv Schleswig-Holstein varðveitir fangamöppu með þessum titli og fæðingardeginum 16. janúar 1909, í flokki þeirra sem fóru úr fangelsinu í Kiel árið 1945 (Abt. 357.2 Nr. 14488). Það er fyrsta spor Agnesar eftir vorið 1939: hún hafði þá gifst aftur og bar nafnið Derwand. Flokkunin sýnir aðeins að hún fór úr fangelsinu það ár — við lausn, flutning eða andlát í haldi (lota 28); hvort hún lifði stríðið er ósannað. Hvers vegna hún sat inni, hve lengi og hvert hún fór sést aðeins í möppunni, sem enginn hefur enn lesið.

    Sterk ályktun
  17. Sonja fer til Íslands

    Um vorið sér hún atvinnuauglýsingu, fer til íslenska ræðismannsins í Lübeck — að öllum líkindum Árna Siemsen vararæðismanns — og siglir um sumarið frá Cuxhaven til Akureyrar með togaranum Svalbak, ein fjórtán Þjóðverja. Um haustið kynnist hún Jóni Heiðari Kristinssyni í Eyjafirði.

    Frásögn og mynd
  18. Hjónaband og nýbýli

    Sonja og Heiðar eru gefin saman 17. nóvember 1951 (Prestþjónustubók Akureyrar, hjónabönd 1951 nr. 71; leyfisbréf 14. nóvember). Þau hefja byggingu Ytra-Fells 1952 og flytja í húsið vorið 1956. Skönnuð færsla ↗

    Fjölskylduheimildir
  19. Endurfundir í Kiel

    Sonja heimsækir Kiel og hittir Heinz bróður sinn á ný. Ljósmynd af þeim er í ævifrásögn hennar.

    Ljósmynd
  20. Búskaparlok

    Sonja segir Heiðar hafa fengið alvarlegt hjartaáfall tveimur árum fyrir búskaparlok og að sonur þeirra hafi tekið við Ytra-Felli vorið 1974; minningargrein í Morgunblaðinu 6. nóvember 1987 segir hann hafa fengið hjartaáfall 1968 og hætt búskap alveg 1975. Hjónin flytja til Akureyrar; í apríl 1975 starfar Heiðar hjá fóðurinnflytjandanum Bústólpa (Íslendingur 17. apríl 1975). Sonja vinnur síðar á Kristnesi.

    Heimildum ber ekki saman
  21. Jón Heiðar fellur frá

    Hann lést 30. október eftir áratuga búskap, félagsstörf og fjölskyldulíf.

    Minningarheimildir
  22. Viðtalið í Drekagili

    Valgeir Sigurðsson ræðir við Sonju í íbúð hennar á Akureyri í maí 1998. Viðtalið, bls. 65–90 í bókinni, er meginheimild þessa vefs um ævi hennar.

    Birt viðtal
  23. Sonja Emma lést

    Ævi hennar tengdi saman Kiel, stríðsárin og íslenska fjölskyldusögu í meira en níu áratugi.

    Dánartilkynning

Ævi Sonju

Ævi Sonju í hennar eigin frásögn

Hér er ævi Sonju rakin í tímaröð eftir viðtali Valgeirs Sigurðssonar við hana í maí 1998, kaflanum Hjá góðum grönnum, bls. 65–90 í bók hans. Allt sem hér stendur er vitnisburður hennar sjálfrar og myndatextar bókarinnar, endursagt með blaðsíðutali. Frásögnin hefur ekki verið staðfest sjálfstætt nema þar sem aðrir kaflar vefsins geta þess. Þar sem Sonja nefnir ekki ártal sýnir tímadálkurinn æviskeiðið sem frásögnin á við, til dæmis 1939–45 eða 1950–74, en ekki dagsetningu atburðar.

  1. Klæðskeradóttir í Kiel

    Sonja segist fædd í Kiel 4. september 1931, dóttir Agnesar og Valdemars Plumm. Hún telur sig komna af iðnaðarmönnum: faðir hennar og föðurafi voru báðir klæðskerar og elsti bróðir hennar varð það líka. Faðirinn saumaði leðurföt fyrir þýska flugherinn og þurfti að hennar sögn ekki að kvíða atvinnuleysi, því þarfirnar voru miklar. Fjölskyldunni lýsir hún sem ósköp venjulegri miðstéttarfjölskyldu sem aldrei skorti neitt, á tíma þegar vel var gert við barnafjölskyldur í Þýskalandi. bls. 65

    Frásögn Sonju
  2. Skólinn: agi og aftur agi

    Sjálf fer hún ekki að muna eftir sér að ráði fyrr en um 1937–38. Barnaskólagangan hófst haustið 1938, þegar hún var sjö ára, með lestri, skrift, reikningi og kristnum fræðum; hún varð þá ekki vör við að hömlur væru lagðar á kristindómsfræðsluna. Heimilið var evangelísk-lútherskt en trúrækni lítil, og hún minnist þess ekki að hafa farið í kirkju í æsku nema þegar hún var fermd. Mest situr strangleiki skólans í henni: „Agi og aftur agi.“ bls. 65

    Frásögn Sonju
  3. Faðirinn deyr — til afa og ömmu

    Faðir hennar dó vorið 1939, þegar hún var sjö ára. Móðirin stóð uppi ekkja með fjögur börn, tvo drengi og tvær stúlkur, og treysti sér ekki til að ala önn fyrir þeim. Börnin fóru til föðurforeldra sinna og voru þar í rúmt ár, þar á meðal árið sem stríðið braust út. Til frambúðar gat það ekki orðið, segir hún, því gömlu hjónin voru tekin að reskjast. Móðurforeldra sína sá hún aldrei og á móðurfólkið var aldrei minnst á heimilinu. bls. 66

    Frásögn Sonju
  4. Morgunhlaup og ísköld sturta

    Næst lá leiðin á uppeldisstofnun fyrir munaðarlaus börn sem þýska ríkið rak. Börnin voru vakin klukkan hálfsjö á hverjum morgni og látin hlaupa úti í heila klukkustund, í hvaða veðri sem var og á öllum árstímum, og síðan tók við ísköld sturta. Morgunmaturinn var grautur og brauð með smjörlíki; álegg man hún ekki eftir, en stundum fengu þau ofurlítinn sykur ofan á smjörlíkið og þótti gott. Lýsinguna segir hún eiga við árið 1940. bls. 66

    Frásögn Sonju
  5. Barnaveikin og bróðirinn við rúmið

    Þetta ár — af samhenginu að dæma 1940 — fékk hún barnaveiki og lá lengi meðvitundarlaus eða í móki. Þegar hún vaknaði var slanga niður um hálsinn á henni og bróðir hennar sat við rúmið. Hún hafði þá ekki séð hann mánuðum saman, því drengir og stúlkur voru aðskilin á heimilunum, og segir sér hafa þótt óskaplega vænt um að hann skyldi vera kominn. Hún nefnir ekki hvor bræðranna það var. bls. 66

    Frásögn Sonju
  6. Systurnar á einkaheimili

    Þeim systrum var næst komið fyrir saman á einkaheimili sem tók að sér foreldralaus börn undir opinberu eftirliti. Þar var Sonja stutt: hún vætti rúm, sem húsmóðirin þoldi ekki, og segist auk þess hafa verið baldin, ólík systur sinni sem hún lýsir sem hvers manns hugljúfa. Sjálf hafi hún snemma verið sjálfstæð og farið sínar eigin leiðir. Hún var send aftur á munaðarleysingjaheimilið og var þar eitt ár til viðbótar. Ártöl nefnir hún engin um þessa flutninga. bls. 66–67

    Frásögn Sonju
  7. Fósturforeldrarnir

    Þriðji staðurinn var einnig heimili sem tók munaðarlaus börn undir opinberu eftirliti. Þar eignaðist hún í raun fósturforeldra, eins og hún orðar það, og var þar óslitið þar til hún var fullorðin stúlka. Hún naut þar venjulegs uppeldis í námi og störfum, en námið varð æ stopulla eftir því sem leið á stríðið og síðustu misserin var nánast engin kennsla. Hvorki fósturforeldrarnir né staðurinn eru nafngreindir; eina ártalið er í myndatexta sem segir ljósmynd af Sonju og Heinz bróður hennar tekna þar árið 1942. bls. 67

    Frásögn Sonju
  8. Hitlersæskan og eina bókin

    Eins og flestir krakkar var hún í ungliðahreyfingu Hitlersæskunnar, sem hún lýsir sem eins konar skóla: agi, stundvísi, reglusemi og heiðarleiki, auk landafræði, stærðfræði og sögu. Eina bókin sem hún man að þau hafi verið látin lesa var Mein Kampf, og börnunum stóð á sama um hana — hún var bara hluti af daglegu lífi. Að hennar sögn gengu allir í flokkinn, margir af hugsjón en margir líka aðeins til að skera sig ekki úr. Hún var byrjuð að læra að lesa nótur, en það rann út í sandinn í ringulreið stríðslokanna. bls. 70

    Frásögn Sonju
  9. Vinnukona á bóndabæ

    Árið áður en hún fermdist fór hún að vinna á bóndabýli örstutt frá heimilinu. Þar bjuggu miðaldra hjón, tvö uppkomin börn þeirra, einn vinnumaður — og hún, vinnukonan, þótt ung væri. Kýrnar voru fjórtán og þar lærði hún að handmjólka, því mjaltavél var engin. Sauðfé var ekkert en jarðrækt mikil: korn, rófur og smári sem var þurrkaður og gefinn gripum. Hey sá hún aldrei borið fyrir kýrnar, aðeins smára og saxaðan hálm. bls. 67–68

    Frásögn Sonju
  10. Herragarðurinn og fangabúðirnar

    „Vinnukona er alltaf vinnukona, framhjá því verður aldrei komizt,“ segir hún. Stéttaskipting var mikil; á bænum hennar sátu þó allir við sama borð og fengu sama mat, en á stóru herragörðunum í grenndinni lifðu yfirmennirnir eins og konungar, hver með sinn einkabílstjóra. Á gríðarstórum herragarði skammt frá unnu margir Pólverjar. Hún telur þá flesta hafa verið stríðsfanga sem geymdir voru í fangabúðum og látnir vinna á ökrunum. Stórar búðir voru örskammt frá heimili hennar, og þar var sagt að fangarnir lægju á hálmdýnum undir einhverjum teppum við lágmarksþrifnað. bls. 68

    Frásögn Sonju
  11. Skógurinn á skólaleiðinni

    Leið barnanna í skólann lá um dálítið skóglendi. Tvisvar á skólagöngu hennar voru uppi í trjánum yfir þeim lík manna sem höfðu verið hengdir um nóttina; það voru pólskir fangar. Hún kallar þetta reynslu sem hún gleymi aldrei: „Ég vona sannarlega, að engin börn neins staðar í veröldinni hafi nokkru sinni þurft að upplifa annað eins“ (bls. 68). Fullorðna fólkið sagðist ekki vita hvað mennirnir hefðu til saka unnið, en að ekki hefði þurft mikið til: Pólverjum var stranglega bannað að gefa sig á tal við Þjóðverja, einkum þýskar stúlkur, og refsingin féll á fangann hvort þeirra sem átti upptökin. Hún segist segja frá þessu svo að Íslendingar, sem hafa ekki borið vopn öldum saman, viti ögn meira um það sem þegnar stríðsþjóða mega þola. bls. 68–69

    Frásögn Sonju
  12. Óttinn — og BBC í kjallaranum

    Þjóðverjar urðu að hennar sögn lítið varir við eftirlit meðan þeir héldu sig innan leyfilegra marka, en bannað var að hlusta á erlendar útvarpsstöðvar og að tala illa um nasismann, og dagblöðin voru öll skrifuð á einn veg. Hún telur að útsendarar hljóti að hafa verið víða, því fólk var svo hrætt — allir alltaf á nálum um að einhver sæi til þeirra eða heyrði. Samt læddust krakkarnir stundum niður í kjallara til að hlusta á fréttir BBC á þýsku. Þar fengu þau nokkurn veginn réttar fréttir af gangi stríðsins, þvert á það sem þeim hafði verið sagt heima fyrir. Kjallaraferðirnar voru mikið leyndarmál og komust aldrei upp. bls. 69

    Frásögn Sonju
  13. Herinn kemur og fangelsin opnast

    Eftir því sem leið á stríðið gekk daglegt líf æ meir úr skorðum, og þegar herinn kom á heimaslóðir hennar var ringulreiðin orðin alger. Sonja segir að það hafi verið bandaríski herinn — það eru hennar orð; misræmið við hernámssvæði Breta er rætt í kaflanum um stríðsárin hér á vefnum. Fangelsin voru opnuð og fangarnir þustu út á meðal íbúanna og báru með sér lús og fló. Sjálf fékk hún hvort tveggja og hugsar enn til þess með hryllingi. bls. 69–70

    Frásögn Sonju
  14. Fermd beint úr vinnunni, engin veisla

    Hún fermdist vorið 1945, vorið sem friður komst á. Allt var úr skorðum gengið en þó tókst að ferma á réttum tíma. Engin veisla var haldin: hún fór beint úr vinnunni út í kirkju og beina leið aftur til vinnu að athöfn lokinni. Hungur leið hún aldrei, því hún ólst upp í sveit; kjöt, sykur og brauð var skammtað en enginn hörgull á grænmeti og ávöxtum. Þar sem hún þekkti til störfuðu bíó, böll og leikhús langt fram eftir stríðsárunum eins og ekkert hefði í skorist. bls. 71

    Frásögn Sonju
  15. Eftirstríðsárin: tveir nýir kjólar

    Unglingsárin kallar hún tíðindalítil. Hún var eitt ár til viðbótar á sama stað og réð sig svo til eins árs sem vinnukona á sveitabæ í grenndinni. Þegar árið var liðið bað fólkið hana að vera áfram og gaf henni tvo nýja kjóla til þess — sem munaði um þegar allt var í kalda koli eftir ósigurinn — og árin þar urðu tvö. Auk fæðis og klæða fékk hún kaup sem hún telur hafa verið sómasamlegt eftir því sem þá gerðist. Unga fólkið fór á böll og í bíó án teljandi áhyggna af morgundeginum, en reykti hvorki né drakk, þótt það væri ekki bannað; það var einfaldlega ekki hluti af lífsstíl þeirra. Hún hafði séð fullorðna karla sitja að spilum með púns eða romm í glasi, en segist aldrei hafa séð drukkinn mann öll unglingsár sín í Þýskalandi. Baldin hafi þau samt verið, einráð og gjörn á að fara eigin leiðir. bls. 71–73

    Frásögn Sonju
  16. Auglýsingin og ræðismaðurinn í Lübeck

    Vorið 1949 sá hún auglýsingu í blaði um að fólk vantaði til landbúnaðarstarfa á Íslandi. Hún var sautján ára og að eigin sögn sjálfs sín ráðandi og laus undan eftirliti fullorðinna. Spurð hvers vegna hún vildi burt svarar hún hikandi: hún átti vin og vinkonu, aðallega þó vin, sem hún var mikið með; hann fór til Bandaríkjanna, vinkonan var líka farin úr landi og hún var ein eftir. Ætlaði hún að sjá sig um í heiminum en ekki daga uppi heima væri best að nota tækifærið, sagði hún við sjálfa sig. Um Ísland vissi hún ekkert nema að hana grunaði að það væri eyja langt norður í höfum; kennararnir höfðu aldrei nefnt landið. Íslenski ræðismaðurinn í Lübeck var henni hjálplegur og sýndi henni myndir af hestum fyrir sláttuvél og jarðvinnslu með hestaverkfærum; henni sýndist allt óskaplega frumstætt og gamaldags, en áhugann missti hún ekki. bls. 73–74

    Frásögn Sonju
  17. Ráðin til tveggja ára

    Hún lét skrá sig til Íslandsferðar og var sagt að bréf kæmi síðar. Á heimleiðinni var hún hvorki hrygg né glöð, segir hún, en einörð. Snemma sumars kom bréfið með boðun á fund ræðismannsins á tilteknum degi, og þar var henni tilkynnt að hún væri ráðin vinnukona norður á Íslandi og ætti að sigla með togaranum Svalbak frá Cuxhaven. Samninginn, um tveggja ára dvöl, segist hún hafa gert við Búnaðarsambandið. bls. 74, 76

    Frásögn Sonju
  18. Sjóveik á Svalbak

    „Það var í einu orði sagt hryllingur,“ segir hún um siglinguna (bls. 74); hún hafði aldrei áður komið á sjó. Þjóðverjarnir um borð voru fjórtán, tólf stúlkur og tveir piltar, og hún vorkennir enn skipverjunum sem hljóta að hafa gengið úr rúmum fyrir þau. Ferðin tók líklega fimm eða sex daga. Í eina fjóra sólarhringa var hún svo veik að hún hélt að hún myndi deyja, og aðeins síðasta daginn eða tvo leið henni þolanlega. Sumir ferðafélaganna urðu alls ekki sjóveikir. bls. 74–75

    Frásögn Sonju
  19. Akureyri: kirkjan og skóglaus fjöll

    Hún kom ekki upp á þiljur fyrr en skipið var komið inn á móts við Akureyri, einhvern fyrsta daginn í júlí 1949, í logni og sólskini. Best man hún eftir kirkjunni sem gnæfði yfir byggðina. Bærinn þótti henni strax fallegur, en umhverfið kuldalegt: hún hafði aldrei séð skóglaus fjöll, og þessi háu, klettóttu og snjóugu fjöll komu yfir hana eins og köld gusa. Hún bætir við að vorið 1949 hafi víst verið óvenjukalt á Norðausturlandi og því meiri snjór í fjöllum en venjulega. bls. 75

    Frásögn Sonju
  20. Skyr á Hótel KEA og vörubíll fram í fjörð

    Fyrst var farið upp á sjúkrahús í nákvæma læknisskoðun og síðan borðað á Hótel KEA, þar sem þeim var meðal annars borið skyr með sykri og rjómablandi; það hafði hún aldrei séð en þótti strax ljómandi gott. Bóndinn á Grund sótti síðan tvær þýsku stúlknanna á vörubíl — Sonja átti að fara í Hólshús en hin í Grund — og þær fengu að sitja inni hjá honum. Henni fannst vegurinn enginn vegur og maðurinn aka eins og brjálæðingur, og lengi á eftir taldi hún þetta svakalegasta ferðalag ævi sinnar. Bóndinn talaði glaður alla leiðina þótt þær skildu ekki orð, og það þótti þeim stöllum bráðfyndið. bls. 75–76

    Frásögn Sonju
  21. Hólshús og frú Sigríður Schiöth

    Í Hólshúsum tók á móti henni verðandi húsmóðir hennar, frú Sigríður Schiöth, sem kunni heilmikið í þýsku, talaði við hana og túlkaði það sem hún áræddi að segja við heimilisfólkið. Annað segir viðtalið ekki um hvernig hún lærði íslensku. Fyrst vann hún aðallega innanbæjar: húsmóðirin átti von á barni sem fæddist í byrjun ágúst, um mánuði eftir komu Sonju, og Sonja sá alveg um heimilið meðan hún lá á sæng. Stundum fór hún út að raka en þurfti aldrei að mjólka. bls. 76

    Frásögn Sonju
  22. Fyrsta sumarið: ekki litið um öxl

    Auðvitað saknaði hún heimahaganna, en um slíkt þýddi ekki að fást; hún hafði samið um tveggja ára dvöl og brotið brýr að baki sér þann tíma. „Það þýðir ekki að vera alltaf að glápa til baka, ef maður ætlar að koma einhverju í verk.“ (bls. 76) Íslenskur matur þótti henni strax góður og hún samdi sig fljótt að heimilisvenjum. Skóglausa landið tók hún í sátt, hlíðarnar urðu vingjarnlegar eins og fólkið, og í endurminningunni er mikil hlýja yfir þessu sumri. Hún var að eigin sögn aldrei ein þeirra stúlkna sem grétu af heimþrá. bls. 76–78

    Frásögn Sonju
  23. Messa í Grundarkirkju

    Um kílómetra frá Hólshúsum, ef farið er beint, er Möðrufell. Þar var ungur bóndasonur, Jón Heiðar Kristinsson, alltaf kallaður Heiðar, þremur árum eldri en hún. Hún sá hann fyrst við messu í Grundarkirkju og tók strax eftir honum: stór, glæsilegur og með mikla persónutöfra. Þau töluðust ekki við í það sinn, en um haustið hittust þau á dansleikjum og fóru að kynnast. Bókin birtir andlitsmyndir af þeim báðum frá 1949; myndatextinn við mynd Heiðars kallar það árið sem örlög þeirra beggja réðust. bls. 72, 77–78

    Frásögn Sonju
  24. Trúlofuð — og gefin laus úr vistinni

    Þegar leið á fyrsta veturinn voru þau Heiðar trúlofuð og hún átti von á barni, en hún var vistráðin í Hólshúsum til tveggja ára og fyrra árið ekki liðið. Húsbændurna kallar hún afbragðsmanneskjur: hún var strax gefin laus þótt rúmlega annað vistarárið væri eftir. Í maí 1950 fluttist hún í Möðrufell. Heiðar var þá þegar með sjálfstæðan búskap, kýr og kindur, og bjó á móti foreldrum sínum á jörðinni. Þau settu saman heimili á efri hæð stóra íbúðarhússins, undir súð. bls. 78–79

    Frásögn Sonju
  25. Möðrufell án rafmagns

    Í Möðrufelli var ekkert rafmagn þegar hún kom, aðeins kolaeldavél til eldunar og baksturs, og sumar kökurnar fóru fyrir lítið fyrstu vikurnar. Hún var átján ára og óvön slíku, því heima í Þýskalandi hafði verið rafmagn frá því hún mundi eftir sér. Heiðari lýsir hún sem ákaflega nærgætnum og hjálpsömum frá upphafi. Tengdaföður sinn grunaði hún um að vera ekki of hrifinn af kvonfangi sonarins, og sjálf var hún ósátt við sumt í lífsstíl hans — en dagleg samskipti fóru fram af fullri virðingu á báða bóga. Fyrsta árið var vefstóll kvenfélagsins settur upp á bænum og ofin gluggatjöld sem voru notuð þar í fjöldamörg ár. bls. 79, 84

    Frásögn Sonju
  26. Hjónaband og átta börn

    Þau gengu í hjónaband árið 1951 — og Sonja varð með því að öllum líkindum íslenskur ríkisborgari, því lög nr. 21/1919 gáfu konu ríkisfang manns síns, regla sem hélst þar til lög nr. 100/1952 tóku gildi 1. janúar 1953 (rannsóknarskráin) — og bjuggu í Möðrufelli til 1956; þá voru börnin orðin þrjú. Fyrsta barnið eignaðist hún nítján ára, og alls urðu börnin átta á sautján árum, fjórir synir og fjórar dætur — jöfn skipti, segir hún. Öll voru á lífi þegar viðtalið var tekið og tveir sonanna bjuggu þá á Ytra-Felli, sem er henni mikið gleðiefni. Börnin eru Gerður, Jóna Kristín, Jón Ólafur, Valdemar, Agnes, Kristinn Óskar, Ásdís og Garðar — í röð minningargreinarinnar 1987, sem fellur að skírnarfærslunum (Valdemar fjórða barn 1956, Agnes fimmta 1959) og er því líklega fæðingarröð; viðtalið sjálft nefnir þau ekki með nafni. Sveitalífinu kunni hún vel, enda vön sveitastörfum frá barnæsku, og hún heldur að það orð hafi legið á í grenndinni að hún væri fremur dugleg til verka. Síðar í viðtalinu nefnir hún að hún sé skírð, fermd og gift af presti. bls. 79–80, 84, 89

    Frásögn Sonju
  27. Nýbýlið Ytra-Fell rís

    Landi Möðrufells var skipt og árið 1952 hófu þau að byggja nýbýlið sem hlaut nafnið Ytra-Fell. Fjós og hlaða komu fyrst, því mestu skipti að koma fótum undir búskapinn; íbúðarhúsið beið, enda bjuggu þau vel í Möðrufelli. Síðan var byggt í áföngum eftir því sem efni og ástæður leyfðu. Bróðir Heiðars, sem hún nafngreinir ekki, bjó fyrst í félagi við þau, en hætti og þau keyptu hans hlut í búinu. bls. 79–80

    Frásögn Sonju
  28. Hálfur heyvagn af búslóð

    Vorið 1956 fluttu þau í nýja íbúðarhúsið. Öll búslóðin fyllti ekki nema hálfan heyvagn: „Borðstofuborðið var sett saman úr kassafjölum.“ (bls. 80) Þetta lagaðist hægt og bítandi, en erfiðið kallar hún stanslausan þrældóm frá morgni til kvölds, árið um kring; það kom sér vel að þau voru bæði vön mikilli vinnu. Vinnukonu hafði hún aldrei, en í nokkur ár unglingsstúlku sem leit eftir börnunum meðan þau voru lítil. bls. 79–80

    Frásögn Sonju
  29. Búið: 22 mjólkandi kýr, einn traktor

    Kýrnar voru oftast rúmlega tuttugu, mjög oft 22 mjólkandi, auk geldkúa og uppeldis, og féð komst í um 150 þegar flest var. Hún telur búið hafa verið nálægt meðallagi, en á nýbýli þar sem allt var byggt frá grunni veitti ekki af því til að standa undir vöxtum og afborgunum af lánum, og oft var lítið eftir til heimilisins. Hún saumaði og prjónaði hverja flík á börnin og keypti nær ekkert úr búð; fyrstu árin þurfti að standa lengi í biðröð á Akureyri til að ná í efnisbút. Lengi var aðeins til ein sláttuvél, ein rakstrarvél og einn traktor, og framan af var nokkuð slegið með orfi og ljá handa fénu. Heyinu var rakað í garða og dregið saman í bólstra með stórum planka sem festur var við traktorinn, og maður stóð á plankanum til að þyngja hann. Bindivél eignuðust þau aldrei; síðar komu stórir heyvagnar og blásari. Erfiðast þótti henni að dreifa úr heyinu inni í hlöðunni, vandaverk því heyið mátti ekki hitna. bls. 81–82

    Frásögn Sonju
  30. Sópran í kirkjukór Grundarkirkju

    Hún var lengi í kvenfélagi sveitarinnar og söng sópran í kirkjukór Grundarkirkju í fjöldamörg ár, að beiðni fyrrverandi húsmóður sinnar, frú Sigríðar Schiöth organista. Kórnum fylgdu miklar æfingar, söngur í nágrannakirkjum og kirkjukóramót, og starfið veitti henni að eigin sögn ómælda gleði og lífsfyllingu. Um söngfólk í móðurætt sinni veit hún ekkert; sú ætt er henni myrkri hulin. Þegar hún hætti að syngja saknaði hún þess ekki — því sem er lokið er lokið og hún lítur ekki um öxl. bls. 70, 82

    Frásögn Sonju
  31. Saumanámskeið kvenfélagsins

    Kvenfélagið hélt sauma- og vefnaðarnámskeið. Vefnað lærði hún aldrei, en saumanámskeiðin kallar hún happ fyrir útlenda stúlku, ókunnuga öllu og öllum, sem stofnaði heimili og eignaðist fyrsta barn nítján ára. Hún saumaði nær hverja flík á börnin átta allan uppvöxt þeirra, fermingarkjóla og jafnvel brúðarkjóla; aðeins jakkana á synina lagði hún ekki í. Þegar synirnir fóru að sækja böll var bítlatíminn kominn með sítt hár og rifnar vinnuflíkur — tíska sem hún er fegin að sé liðin undir lok. bls. 83–84

    Frásögn Sonju
  32. Böllin og slagsmálin

    Kvenfélagskonur skiptust á að baka heima og sjá um kaffiveitingar á tíðum dansleikjum. Þar kynntist hún því sem hún hafði aldrei áður séð: að menn færu á skemmtun til að drekka sig ofurölvi og að kvöldinu lyki með hörðum slagsmálum, oft kornungra manna, innan dyra og utan. Lögregla var alltaf á staðnum en fékk litlu ráðið. Hún tekur fram að slegist hafi verið með hnúum og hnefum; spörk í höfuð eða vopn heyrði hún aldrei nefnd. Skrýtnast þótti henni að áflogin, sem hófust yfirleitt ekki fyrr en ballið var búið, virtust vera eins konar endahnútur á skemmtuninni. bls. 83

    Frásögn Sonju
  33. Uppnefnið í barnaskólanum

    Sjálf segist hún aldrei hafa verið látin gjalda þjóðernis síns; Eyfirðinga kallar hún mesta ágætisfólk og segir tæplega fimmtíu ára reynslu hafa staðfest fyrstu kynnin. Börnum hennar var hins vegar stöku sinnum strítt á nasistunum í skóla, enda séu börn oft grimmari en fullorðnir. Eitt sinn kom dóttir hennar heim úr barnaskólanum og sagðist hafa barið skólasystur sína, sem hafði uppnefnt móður hennar nasista. Þetta telur hún eina dæmið af því tagi sem hún viti um. bls. 84–85

    Frásögn Sonju
  34. Aftur í Kiel — Heinz

    Myndatexti segir þau systkinin, Sonju og Heinz, hafa hist á ný í Kiel árið 1954 eftir áralangan aðskilnað, fimm árum eftir að Sonja settist að á Íslandi. Í viðtalinu sjálfu er ferðin ekki nefnd; ljósmyndin og texti hennar eru eina heimild bókarinnar um hana. bls. 87

    Ljósmynd
  35. Fjölskyldan á Ytra-Felli

    Bókin birtir ljósmynd af hjónunum á Ytra-Felli með börnum sínum, tekna árið 1967; börnin eru ekki nafngreind í myndatextanum. Á bls. 80 er auk þess ódagsett mynd af bænum sjálfum, nýbýlinu sem myndatextinn segir þau hafa reist af bjartsýni og myndarbrag. bls. 80, 85

    Ljósmynd
  36. Hjartaáfall og búskaparlok

    Tveimur árum fyrir búskaparlok fékk Heiðar alvarlegt hjartaáfall. Hann náði sér allvel, en ekki þótti ráðlegt að hann stundaði erfiðisvinnu til langframa. Þau bjuggu á Ytra-Felli til vorsins 1974, þegar sonur þeirra tók við jörðinni. Sonja var þá þegar farin að vinna utan heimilis, við ræstingar í Hrafnagilsskóla á veturna og á Edduhótelinu á sumrin, svo henni varð ekki erfitt að fara út á vinnumarkaðinn. Hjónin fluttu til Akureyrar, fengu bæði vinnu í bænum, byggðu sér einbýlishús og undu hag sínum vel. bls. 86 Minningargrein í Morgunblaðinu 6. nóvember 1987 tímasetur hjartaáfallið 1968 og búskaparlokin 1975; hér er frásögn Sonju rakin óbreytt, og heimildunum ber ekki saman.

    Frásögn Sonju
  37. Heilablóðfall í Noregi, endurhæfing og Bjarg

    Nokkrum árum síðar voru þau í heimsókn hjá systur Heiðars í Noregi þegar hann fékk heilablóðfall að næturlagi og lamaðist vinstra megin. Hann var of veikur til að hægt væri að flytja hann strax heim. Heima tók við mikil þjálfun og endurhæfing, aðallega á Reykjalundi; fyrst var hann í hjólastól, en komst á fætur, þó alltaf haltur. Þá fékk hann létta hálfsdagsvinnu á Bjargi á Akureyri, sem rekið er á vegum Sjálfsbjargar. Það var gott fyrir þau bæði: hann þurfti ekki að vera einn heima allan daginn og hún gat haldið vinnu sinni, sem fjárhagurinn þoldi ekki að hún missti — örorkubæturnar dugðu ekki til framfærslu. Ártal nefnir hún ekki, en segir sjö ár hafa liðið þannig áður en hann lést haustið 1987; tímasetningin hér er áætluð út frá því. bls. 86–87 Minningargreinin í Morgunblaðinu 1987 segir hann hafa stýrt fóðurinnflytjandanum Bústólpa um tíma og verið hálfan daginn hjá Plastiðjunni Bjargi síðasta árið, og að hjónin hafi um skeið búið hjá Kristni syni sínum í Árbæ, úr landi Finnastaða.

    Frásögn Sonju
  38. Heiðar verður bráðkvaddur

    Kvöld eitt í október 1987, þegar hann var nýlega háttaður, varð hann bráðkvaddur — sofnaði hljóðlega og þjáningalaust, segir hún. Dagsetninguna sjálfa nefnir hún ekki; 30. október er úr minningarheimildum: minningargreinin í Morgunblaðinu 6. nóvember 1987 segir hann hafa látist að heimili sínu á Akureyri föstudagsmorguninn 30. október og útförina gerða frá Akureyrarkirkju 6. nóvember. Nokkrum árum áður höfðu þau selt einbýlishúsið og áttu þá þriggja herbergja íbúð í tveggja hæða húsi niðri á Eyri. Hann var jarðsunginn á Akureyri. bls. 87, 89

    Frásögn Sonju
  39. Kristnes og íbúðin við Drekagil

    Orðin ein sá hún fram á talsverðan viðhaldskostnað á íbúðinni á Eyrinni, seldi hana og keypti íbúð á fimmtu hæð í háhýsi við Drekagil, með útsýni yfir Eyjafjörð; götunafnið þykir henni dálítið stórkarlalegt. Ári eftir lát Heiðars hóf hún störf á spítalanum í Kristnesi og hafði unnið þar í nærri tíu ár þegar viðtalið var tekið um miðjan maí 1998. Starfið hefur dregið hug hennar að sjúkrahúsum: mætti hún velja á ný gæti hún hugsað sér að verða læknir — en alls ekki prófessor. bls. 87, 89

    Frásögn Sonju
  40. Landið allt — en sumarið vantar

    Hún hefur farið um alla Eyjafjarðarsýslu og víða um land: Suðurland, Austfirði og hringveginn tvisvar. Hallormsstað og Atlavík líkir hún við paradís á jörðu. Eyjafjörð finnst henni mjög fallegan en ekki fegurstan allra héraða; alls staðar sé fallegt á Íslandi þegar veður og skyggni leyfa. Stærsti gallinn er að sumarið vantar: venjulegt íslenskt sumar sé ámóta og sæmilega hlýtt þýskt vor, og sjálf vill hún að meðalhiti að sumri fari ekki mikið niður fyrir tuttugu gráður. bls. 85–86

    Frásögn Sonju
  41. Loftvarnamerkið sem aldrei þagnar

    Fjölskyldan lifði öll stríðið af: bræðurnir voru of ungir til að vera kallaðir í herinn og þau sluppu undan sprengjuregni loftárásanna. Árásirnar settu samt mark sitt á hana. Fljúgi flugvél yfir bæinn að næturlagi hrekkur hún upp úr fastasvefni, skelfingu lostin, og hádegismerki almannavarna, sem líkist loftvarnamerkinu þegar öllum var skipað niður í kjallara, kemur henni úr jafnvægi lengi á eftir. Þetta sýni að „fólk bíður þess aldrei bætur að hafa lifað hörmungar styrjaldar“, og síst börn. bls. 88

    Frásögn Sonju
  42. Lífið gert upp

    Hún vill ekki svara því hiklaust játandi að lífið hafi verið sér gott, því engu barni sé gott að alast upp í landi sem á í blóðugri stórstyrjöld. Að flytjast til ókunnugs lands, hefja búskap og síðar landnám var ekki létt, og búskapur á Íslandi aldrei dans á rósum. Ekkert hjónaband sé samfelld sæla, en aldrei hvarflaði að þeim hjónum að slíta samvistir, og hún undrast hve fljótt fólk hleypur í sundur nú á dögum — verst þegar það bitnar á börnum. Þegar allt er lagt saman og dregið frá er hún vel sátt við útkomuna. bls. 88–89

    Frásögn Sonju
  43. Trúin, dauðinn og legstaðurinn

    Hún er trúuð en fer ekki í kirkju nema hún þurfi; hún getur beðið fyrir sér og sínum úti á túni, mitt á meðal blómanna, og trúin hefur hjálpað henni mikið. Hún vill hvíla á Akureyri, við hlið manns síns. Spurð hvort hún haldi að hún hitti hann aftur þegir hún lengi og segist ekki hafa trú á því: „Hið eina sem ég veit, er að ég er lifandi núna, og að ég mun einhvern tíma deyja.“ (bls. 90) Annað líf geti svo sem verið til, en sennilegt þyki henni það ekki. bls. 89–90

    Frásögn Sonju

Leiðin

Frá Efri-Slesíu til Naustahöfða

Staðirnir í sögunni í þeirri röð sem fjölskyldan fór um þá. Allir eru studdir skrám, ljósmyndum eða frásögn Sonju.

  1. Orzegów, Efri-Slesíu

    Agnes fæðist í prússnesku námuþorpi sem varð pólskt 1922 (Standesamt Orzegów 21/1909). Í næsta þorpi, Lipine, bjuggu foreldrar hennar, Paul Czerw bræðslumaður og Viktoria Urban, 1894–1905, í verkamannabyggðinni Kopanina; þar fæddist Felix Klemens 1905. Byggt á skönnuðum færslum í Katowice og ríkisfangsmáli í Slésvík.

  2. Schauenburger Straße 38, Kiel

    Fyrsta Plumm-heimilið í heimilisfangaskrá Kiel: Joh., eftirlaunaður farangursberi, og Karl, klæðskerasveinn.

  3. Kopperpahler Allee, Kronshagen

    Karl klæðskeri leigir hjá trésmiðnum G. Johann og á hús nr. 36 frá 1927. Hinrich málari býr á efri hæð. Slökkvistöðin er neðar í götunni, nr. 7.

  4. Standesamt Kiel I

    Waldemar Hugo Rudolf Plumm og Agnes Marie Czerw ganga í hjónaband, færsla nr. 28/1930.

  5. Kopperpahl, Kronshagen

    Sonja Emma fæðist. Hjónavígslufærsla hennar 1951 nefnir Kopperpahl; árið 1938 leigir fjölskyldan hjá bakaranum Kruse að Eckernförder Chaussee 26.

  6. Afi og amma · uppeldisheimili · fósturheimili

    Eftir lát Waldemars: rúmt ár hjá föðurforeldrum, síðan ríkisrekið uppeldisheimili og loks einkaheimili í sveit með stórum herragörðum. Enginn þessara staða hefur verið nafngreindur.

  7. Lübeck

    Sonja fer til íslenska ræðismannsins og lætur skrá sig til Íslandsferðar. Árni Siemsen var vararæðismaður Íslands í Þýskalandi þetta vor og annaðist að öllum líkindum ráðninguna; viðtalið nefnir hann ekki með nafni. Bréfið kemur snemma sumars.

  8. Cuxhaven

    Fjórtán Þjóðverjar, tólf stúlkur og tveir piltar, stíga um borð í Akureyrartogarann Svalbak EA 2. Sonja er fárveik af sjóveiki alla leiðina.

  9. Akureyri

    Logn og sólskin, há skóglaus fjöll og kirkjan yfir bænum. Fyrsta máltíðin er skyr á Hótel KEA.

  10. Hólshús, Eyjafirði

    Bóndinn á Grund sækir tvær þýskar stúlkur á vörubíl; Sonja verður eftir í Hólshúsum hjá frú Sigríði Schiöth, hin fer að Grund. Á Grund bjuggu um þetta leyti Ragnar Davíðsson og Snæbjörn Sigurðsson; viðtalið segir ekki hvor þeirra ók. Hin stúlkan er ónafngreind.

  11. Grundarkirkja

    Við messu sér Sonja Jón Heiðar Kristinsson í fyrsta sinn. Þau kynnast á dansleikjum um haustið.

  12. Möðrufell

    Þau taka saman á bæ foreldra Heiðars, án rafmagns. Hjónavígslan er skráð á Akureyri 17. nóvember 1951.

  13. Ytra-Fell, Hrafnagilshreppi

    Nýbýli byggt frá grunni; landamerki skráð 14. nóvember 1952 og flutt í íbúðarhúsið vorið 1956 með hálfan heyvagn af búslóð. Átta börn á sautján árum. Sonja segir þau hafa farið vorið 1974, minningargreinin 1987 segir 1975.

  14. Akureyri

    Einbýlishús, síðan íbúð niðri á Eyri og loks fimmta hæð við Drekagil, þar sem viðtalið er tekið í maí 1998. Sonja vinnur á Kristnesi.

  15. Naustahöfði, Akureyri

    Sonja er jarðsett í reit D2-22, við hlið Heiðars í D2-21 — eins og hún sagðist vilja í viðtalinu.

Stríðsárin og ferðin norður

Minni Sonju
borið saman við heimildir

Hér er frásögn Sonju lögð við hlið birtra rannsókna. Samhengið skýrir það sem hún sá; það bætir engum atburðum við ævi hennar.

Þýskt verkafólk ráðið til Íslands 1949
314 · 238 konur og 76 karlar
Rannsókn
Settust að á Íslandi
146 — tæpur helmingur
Rannsókn
Aldur samkvæmt samningi
20–35 ára · Sonja var 17
Misræmi
Farþegalisti Svalbaks
Ekki fundinn
Vantar
Skógurinn á skólaleiðinni · um 1941–44

Hengdu pólsku fangarnir

Sonja sá tvisvar lík pólskra fanga í trjám á leið í skóla og fékk þá skýringu að þeim hefði verið bannað að tala við þýskar stúlkur. Það er nákvæmlega rökfærsla „Pólverjatilskipananna“ frá 1940: Gestapo í Kiel hengdi pólska fanga án dóms í skógi eða við veg hjá viðkomandi þorpi. Skjalfest dæmi eru frá norðurhluta Slésvíkur-Holtsetalands 1941–1944; sambærileg skrá fyrir sýslurnar kringum Kiel er ekki aðgengileg á netinu. Staðurinn sem Sonja lýsir er því enn óþekktur.

Vorið 1945

„Bandaríski herinn“ — eða sá breski?

Sonja segir bandaríska herinn hafa komið á heimaslóðir hennar og opnað fangelsin. Slésvík-Holtsetaland var hernumið af Bretum, og fangabúðirnar Nordmark í Kiel-Russee, um þrjá kílómetra frá Kronshagen, voru frelsaðar af breskum hermönnum 4. maí 1945. Misræmið er skráð hér en ekki leyst: það gæti verið misminni — eða bent til þess að fósturheimilið hafi verið utan héraðsins.

Búnaðarfélag Íslands · Lübeck

Ráðningin 1949

Búnaðarfélagið réð fólk í Lübeck, sem var full af flóttafólki að austan, með aðstoð íslensks ræðismanns — eins og Sonja lýsir. Samningurinn bað um fólk á aldrinum 20–35 ára en því var ekki fylgt eftir. Flestir komu með Esju til Reykjavíkur 8. júní 1949; hópur Sonju, tólf stúlkur og tveir piltar, fór beint norður með togara. Sonja var ólögráða að þýskum lögum (21 ár), svo samþykki forráðamanns eða barnaverndarnefndar gæti enn leynst í þýsku skjalasafni.

Útgerðarfélag Akureyringa

Svalbakur EA 2

Togarinn var smíðaður í Aberdeen og kom nýr til Akureyrar 5. júní 1949. Undir lok júní sigldi hann samkvæmt blaðafregn með afla á Þýskalandsmarkað — fyrsta söluferð skipsins — sem fellur að komu Sonju til Akureyrar í júlíbyrjun. Blaðasíðurnar hafa nú verið lesnar: Svalbakur seldi 292,1 smálest í Cuxhaven 30. júní 1949 (Þjóðviljinn 2. júlí, Tíminn 3. júlí 1949) — sömu höfn og Sonja sigldi frá. Með fimm til sex daga siglingu heim hefði hann komið til Akureyrar um 4.–7. júlí; farþegaskrá eða komufrétt hefur ekki fundist (lota 30).

Bóndinn á Ytra-Felli

Jón Heiðar Kristinsson
og Ytra-Fell

Sonja kallar hann alltaf Heiðar: bóndasoninn frá Möðrufelli sem hún sá fyrst við messu í Grundarkirkju 1949. Utan viðtalsins hefur hann skilið eftir sig slóð í opinberum gögnum — landamerkjabréf, byggingarnefnd, dómskjal og safnmyndir — sem sýnir bónda og sveitunga að störfum. Ekkert rit eftir hann sjálfan hefur fundist, aðeins eitt blaðaviðtal frá 1971, og hver heimild sannar aðeins það sem í henni stendur.

Fæðingardagur
18. september 1928 — fæðingarfærsla 1928 (Ministerialbók Akureyrar, fæddir sveinar nr. 41), prestþjónustubók 1951, gardur.is, Morgunblaðið 1987 og Sarpur · fæðingarstaður Litli-Hvammur samkvæmt kirkjubókunum; minningargreinin 1987 segir Möðrufell · ein minningargrein frá 2008 segir 18. nóvember
Fimm heimildir
Dánardagur
30. október 1987 · Sonja: bráðkvaddur í október 1987
Minningargrein
Uppruni
Bóndasonur frá Möðrufelli; bjó þar á móti foreldrum sínum 1950
Frásögn Sonju
Systkini
Gerður, Þorsteinn, Ingvar, Valur og Sólveig (Dagur 10. nóvember 1987) · Þorsteinn, Ingvar og Valur dóu um aldur fram; Gerður og Sólveig Björk voru á lífi 1987 (Morgunblaðið 6. nóvember 1987)
Fjölskylduheimildir
Landamerkjabréf 14. nóv. 1952
Jón H. Kristinsson, eigandi Ytra-Fells
Löggerningur
Laugarborg 1956–59
Í átta manna byggingarnefnd félagsheimilisins
Tvær heimildir
Búið 1967
20 mjólkurkýr og kálfaeldi · 80.000 kr. bætur greiddar af 160.000 kr. kröfu
Dómskjal
Snyrtilegt býli
Viðurkenning til hjónanna á bændadegi Eyfirðinga á Árskógi 29. júlí 1973 (Dagur 1. ágúst 1973)
Dagblaðsfrétt
Aðalfundir KEA
Nafngreindur á safnmyndum 1969–73 og 1976–78
Safnskrá
Birt rit og viðtöl
Eitt blaðaviðtal: „Hagur bænda — segir Jón Heiðar Kristinsson“, Íslendingur–Ísafold 13. maí 1971 · engin rit eftir hann fundin í aðgengilegum skrám
Dagblaðsviðtal
Félagsstörf
Hreppsnefnd Hrafnagilshrepps 1970; formaður sjálfstæðisfélagsins Einars Þveræings 1971; formaður skólanefndar unglingaskólans á Hrafnagili 1971–72; í stjórn Flutningafélags Hrafnagilshrepps 1972
Dagblaðsfréttir
Landamerkjabók Eyjafjarðarsýslu · 14. nóvember 1952

Eigandi Ytra-Fells

Tveir gerningar, dagsettir að Möðrufelli 14. nóvember 1952, eru í landamerkjabókinni, á frumblöðum 99v–100r (bls. 128–129 í PDF-uppskrift). Sá fyrri skilgreinir landamerki nýbýlisins Ytra-Fells og beitarrétt í óskiptu landi, og undir samþykki stendur Jón H. Kristinsson, eigandi Ytra-Fells; hann samþykkir einnig næsta gerning, um landamerki Syðra-Fells. Þetta fellur að frásögn Sonju um að landi Möðrufells hafi verið skipt og bygging nýbýlisins hafist 1952 (bls. 79). Með honum undirrita eigandi Möðrufells og Þorsteinn Kristinsson, eigandi Syðra-Fells. Uppskriftin prentar nafn Möðrufellsbóndans „Kristján Ó. Jónsson“ undir fyrri gerningnum en „Kristinn Ó. Jónsson“ undir þeim síðari — sami staður, sami dagur, sama hlutverk. „Kristján“ er því ritvilla í uppskriftinni: eigandinn er Kristinn Óskar Jónsson, sem skiptir hér jörð sinni milli tveggja sona. Gerningurinn sjálfur segir þó ekkert um skyldleika mannanna. Sonja nefnir tengdaföður sinn og bróður Heiðars, sem bjó fyrst í félagi við þau (bls. 79–80), án þess að nafngreina þá. Hjónavígslufærslan 1951 gerir það: svaramenn voru Kristinn Jónsson, bóndi á Möðrufelli, og [Þorsteinn?] Kristinsson — fornafnið er illlæsilegt á myndinni (lota 20). Föðurnafnið Kristinsson, bærinn og hlutverkið gera Kristin að föður Jóns Heiðars og Þorstein — eiganda Syðra-Fells 1952 — að bróður hans; færslan segir það þó ekki berum orðum. Það gera aðrar heimildir: barnabörn Jóns Heiðars nefna Þorstein meðal systkina hans í Degi 10. nóvember 1987, og í viðtali 1971 segir Jón Heiðar: „Þegar við bræðurnir stofnuðum hér tvö nýbýli“. Staðarsaga Möðrufells staðfestir myndina: Kristinn Óskar Jónsson og kona hans Jóna Kristín Þorsteinsdóttir tóku við búinu 1931 af systur hans og mági, og afkomendur þeirra bjuggu þar til 1988. Hús dagsins: Möðrufell ↗ Færslan ↗ Vefútgáfan er samlesin uppskrift og sýnir því ekki eiginhandaráritun hans. Landamerkjabókin, PDF ↗

Eyvindur 2023 · Akureyri.net

Byggingarnefnd Laugarborgar

Jón Heiðar Kristinsson frá Ytra-Felli sat í átta manna nefnd sem undirbjó byggingu félagsheimilisins Laugarborgar og hafði umsjón með henni. Framkvæmdir hófust 1. október 1956 — sama ár og fjölskyldan flutti í nýja íbúðarhúsið á Ytra-Felli — og húsið var vígt 30. apríl 1959. Að verkinu stóðu Hrafnagilshreppur, Ungmennafélagið Framtíð og Kvenfélagið Iðunn. Heimildirnar staðfesta nefndarsetuna, en hvorki formennsku, tiltekin verkefni hans né að hann hafi sjálfur unnið ákveðin byggingarverk, og enginn nefndartexti eftir hann hefur fundist á netinu. Sonja segist lengi hafa verið í kvenfélagi sveitarinnar (bls. 82) en nefnir félagið ekki með nafni. Eyvindur 2023, prentuð bls. 39 ↗ · Hús dagsins: Laugarborg ↗

Hæstiréttur nr. 100/1970 · dómasafn bls. 927–929

Ellefu kálfar vorið 1967

Í dómi Hæstaréttar 13. nóvember 1970 er bótamál Jóns Kristinssonar, bónda á Ytra-Felli í Hrafnagilshreppi, notað til samanburðar. Þar kemur fram að á bænum voru 20 mjólkurkýr — sem kemur heim við minni Sonju um rúmlega tuttugu kýr (bls. 81) — og að hann stundaði kálfaeldi og hafði lagt inn afurðir haustið 1966. Vorið 1967 átti hann ellefu kálfa og hugðist kaupa fleiri, en opinberar takmarkanir neyddu hann til að hætta: kálfunum varð að slátra eða halda þeim á ræktuðu landi yfir sumarið. Hann krafðist 160.000 króna í bætur og landbúnaðarráðuneytið greiddi honum 80.000. Jón var ekki aðili að dómsmálinu og dómurinn er ekki texti eftir hann; hann er þar nefndur án millinafns, svo auðkenningin hvílir á bæjarnafni og hreppi. Sonja nefnir kálfaeldið hvergi í viðtalinu, og eðli takmarkananna þarf að lesa í dómnum sjálfum. Dómurinn, skannað PDF ↗

Minjasafnið á Akureyri · Sarpur

Bændadagur og aðalfundir KEA

Sonja á einnig eigið nafnspjald í Sarpi: „Sonja Emma Kristinsson, 4.9.1931 – 17.01.2022, Bóndi“ ↗. Nafnspjald Jóns í Sarpi ↗ skráir hann sem bónda og tengir hann við fjórar ljósmyndir Minjasafnsins á Akureyri. Á Dagur-49 ↗ eru þau Sonja við verðlaunaafhendingu á bændadegi, og lýsingin segir þau hafa hlotið viðurkenningu fyrir snyrtilegt umhverfi á Ytra-Felli. Skráningin gefur myndardaginn 29. júlí 1972, en Dagur 1. ágúst 1973 ↗ segir bændadag Eyfirðinga haldinn á Árskógi sunnudaginn áður — 29. júlí 1973 — og telur upp meðal þeirra sem viðurkenningu hlutu „Jón Kristinsson og Sonja Emma Kristinsson, Ytrafelli“. Dagur og mánuður Sarps passa við 1973; ártal Sarps er því líklega misritað. Dagur-51 ↗ sýnir hjónin á landbúnaðarsamkomu 1969–1973. Á Dagur-349 ↗ er hann nafngreindur meðal bænda á aðalfundi KEA á Hótel KEA, 1969–1973, og á Dagur-356 ↗ meðal fulltrúa á aðalfundi 1976–1978. Myndirnar staðfesta viðveru og þátttöku, en sanna ekki að hann hafi gegnt kjörnu embætti hjá KEA.

Minningargrein 2008 · Sarpur · frásögn Sonju

18. september 1928 að Litla-Hvammi

Hjónavígslufærslan í Prestþjónustubók Akureyrar 1951 skráir brúðgumann fæddan „18/9-28 að Litla-Hvammi“. Sama dag gefa legstaðaskráin gardur.is, fyrirsögn minningargreinar í Morgunblaðinu 6. nóvember 1987 („Minning: Jón H. Kristinsson frá Möðrufelli“) og nafnspjald Sarps. Aðeins minningargrein um Valdemar Jónsson, son þeirra hjóna, frá 2008 segir 18. nóvember, og þar er líklega um misritun að ræða. Hann lést 30. október 1987 og var jarðsettur 6. nóvember í Naustahöfðakirkjugarði á Akureyri, reit D2-21; Sonja hvílir við hlið hans í D2-22. Sonja nefnir foreldra hans á Möðrufelli, bróður sem bjó með þeim fyrstu árin á Ytra-Felli og systur sem bjó í Noregi, en engin þeirra með nafni. Kirkjubækurnar gefa nöfnin: faðirinn er að öllum líkindum Kristinn Jónsson, bóndi á Möðrufelli, og bróðirinn Þorsteinn Kristinsson, báðir svaramenn við hjónavígsluna 1951. Fæðingarfærsla Jóns Heiðars sjálfs staðfestir það: í Ministerialbók Akureyrar, fæddir sveinar 1928 nr. 41, stendur „18. sept. · Jón Heiðar · [skírður] 26. des. · Kristinn Óskar Jónsson og Jóna Kristín Þorsteinsdóttir, hjón í Litla-Hvammi, 32 og 32“ — guðfeðgin Halldór Guðlaugsson bóndi í Hvammi, Þorst. Jónsson verkamaður á Akureyri og móðirin. Skönnuð síða ↗ Litli-Hvammur heyrði undir Akureyrarprestakall, ekki Grundarþing. Þau tóku við Möðrufelli 1931 samkvæmt staðarsögu Arnórs Blika Hallmundssonar (Akureyri.net 2023). Sonja og Heiðar skírðu tvö barna sinna Jónu Kristínu og Kristin Óskar — nöfn föðurforeldranna — og Þorsteinn ber sama nafn og móðurafinn (Jóna Kristín er Þorsteinsdóttir). Foreldrar Kristins Óskars voru Jón Jónsson, f. 1867 á Gilsbakka, og Ólöf Bergrós Árnadóttir (1861–1936) frá Völlum í Saurbæjarhreppi; þau komu að Möðrufelli 1908 og reistu þar 1920 steinhúsið sem Guðjón Samúelsson teiknaði — „stóra íbúðarhúsið“ þar sem Sonja og Heiðar settu saman heimili undir súð 1950. Sami pistill nefnir Ingvar Kristinsson, son Kristins Óskars, bónda á Möðrufelli 1970 ásamt Ester Sigurðardóttur — bróður Heiðars, eins og Dagur 10. nóvember 1987 staðfestir. Gerður Kristín Kristinsdóttir, Möðrufelli, fædd á Akureyri 8. ágúst 1924 og gift 1948 með Kristin Jónsson sem svaramann (Grundarþing, hjónavígslur 1948 nr. 3), er systir hans: fæðingarfærsla hennar í sömu bók (fæddar meyjar 1924 nr. 53) nefnir sömu foreldra, „Kristinn Jónsson bóndi í Möðrufelli og kona hans Jóna Kr. Þorsteinsdóttir“, og guðfeðginin eru afi hennar Jón Jónsson bóndi í Möðrufelli og Guðbr. Ísberg cand. jur. — mágur föður hennar. Skönnuð síða ↗ Hún er systirin sem síðar bjó í Noregi: minningargrein í Morgunblaðinu ber fyrirsögnina „Gerður Kristinsdóttir — Minning. Fædd 8. ágúst 1924, dáin 18. júlí 1992“, sami fæðingardagur. Greinin (Morgunblaðið 12. ágúst 1992) er ókeypis á timarit.is ↗ og hefur nú verið lesin: Gerður var „elst fimm barna þeirra“, Jónu Þorsteinsdóttur og Kristins Jónssonar í Möðrufelli, fædd 8. ágúst 1924 á Akureyri. Hún og maður hennar, Jónas Kristján Einarsson sjómaður, fluttust til Noregs 1959 og settust að í Larvik, þar sem hún kenndi við Larvik yrkesskole; hún lést á heimili sínu þar 18. júlí 1992 (dánartilkynning í Morgunblaðinu 21. júlí 1992 ↗). Að Jónas sé brúðguminn í Grundarþingi 1948 nr. 3 er líklegt en ólesið. Minningargreinin í Morgunblaðinu 6. nóvember 1987, eftir Jónas G. Rafnar, er ókeypis á timarit.is ↗ og hefur verið lesin: hún nefnir foreldrana Jónu Kristínu Þorsteinsdóttur og Kristin Jónsson, systurnar Gerði í Noregi og Sólveigu Björk á lífi 1987, hjartaáfall 1968 og búskaparlok 1975, störf hans hjá Bústólpa og Plastiðjunni Bjargi, og börnin átta með mökum. Hún segir hann fæddan í Möðrufelli; kirkjubækurnar, sem eru samtíma heimildir, segja Litla-Hvamm. Barnabörn hans skrifuðu í Dag 10. nóvember 1987 ↗ að hann hefði átt fimm systkin, Gerði, Þorstein, Ingvar, Val og Sólveigu, og fylgt þremur bræðrum sínum til grafar.

Neikvæð leit · 19. september 2026

Eitt viðtal, engin rit

Viðbót 3. október 2026: Íslendingur–Ísafold birti 13. maí 1971 stutt viðtal við Jón Heiðar, „Hagur bænda — segir Jón Heiðar Kristinsson“, um hag bænda og nýbýlastefnuna: hann hóf búskap 1949, þeir bræður stofnuðu tvö nýbýli með um 25 ha hvort, og eftir að bróðir hans hætti búskap bjó hann á báðum jörðunum. timarit.is ↗ Önnur rit eftir hann hafa ekki fundist; leitin 3. október náði aðeins til Dags og Íslendings 1966–1976. Textinn hér á eftir er frá 19. september.

Leitað var að fullu nafni, styttum nafnmyndum, mislestri í ljóslesnum texta og tengdum bæjarnöfnum í almennri vefleit, á Tímarit.is, í bókasafnsskrám, landbúnaðarritum, Sarpi, hjá RÚV, í Ísmús og í skjalaskrám. Engin bók, grein, ljóð, lesendabréf, viðtal, ræða eða útvarpsefni fannst sem eigna mætti honum með vissu; nokkrar niðurstöður áttu við aðra menn með sama nafni, meðal annars yngri tónlistarmenn, og voru útilokaðar. Landamerkjabréfið frá 1952 er því eini textinn sem fundist hefur undir hans nafni. Þetta merkir að ekkert fannst í aðgengilegum skrám — ekki að hann hafi aldrei skrifað bréf, fundargerðir eða önnur skjöl.

Andlát og afdrif

Hvar og hvenær
dóu þau?

Fyrir flest Plumm-fólkið er svarið enn gluggi en ekki dagsetning. Dánarskrár Kiel-borgar eru fullskráðar til 1983; Kronshagen hefur haft eigið Standesamt frá 1. apríl 1910 og bækur þess eru ekki á netinu. Þar liggja svörin líklegast.

Waldemar Hugo Rudolf Plumm
Janúar–júní 1939, líklega í Kronshagen · færslan ófundin · ekki í nafnaskrám dánarbóka Kiel 1939 (lota 32)
Frásögn
Agnes Marie Plumm, f. Czerw
Óþekkt · giftist aftur 23. nóvember 1939 í Kiel, Rudolf Heinrich Derwand (Kiel III 885/1939) · í fangelsinu í Kiel undir nafninu Agnes Derwand og fór þaðan 1945 — við lausn, flutning eða andlát í haldi (lota 28): fangamappa „Derwand, Agnes geb. Czerws, geb. 16.01.1909“, LASH Abt. 357.2 Nr. 14488 · dó ekki í Kiel-borg fyrir 1984 (dánarskráin tilgreinir meyjarnöfn; engin Agnes f. Czerw) · ekkert hjá Arolsen (leit eftir fæðingardegi), í Orzegów 1930–39, í kirkjugörðum Ruda Śląska né nálægt Felix í Kappeln
Óþekkt
Heinz, Günter og Christa Plumm
Engin dánarfærsla fundin með fæðingardögum · báðir bræður á lífi í maí 1945, Heinz 1954 · engin örugg færsla í komuskrám New York 1946–57 né SSDI (eina svörunin er „Guenter Pluhm“ 1951, óleyst) · gætu enn verið á lífi
Óþekkt
Karl Plumm og kona hans
Eftir 1940 · Karl er í heimilisfangaskránni 1940; ef hann var afi Sonju voru hann og kona hans föðurforeldrarnir sem börnin dvöldu hjá 1939–40
Gluggi
Hinrich Christian Friedrich Plumm
Eftir 1955 · ekki í dánarskrám Kiel-borgar til 1983
Gluggi
Anni Louise Christine Plumm
Hverfur úr skrám 1926–27, líklega við giftingu
Óþekkt
Herbert Hermann Heinrich Plumm
f. 27. desember 1910 í Kiel · d. 27. júní 1982 í Kiel
Staðfest
Margarete Plumm
f. 24. nóvember 1926 · d. 29. október 2007 · Parkfriedhof Eichhof (CompGen 4673/126) — eini Plumm-legsteinninn af 5.606 mynduðum þar · á steininum er grafin rós og „Margarete Plumm ✶ 24·11·1926 + 29·10·2007“, hún ein og ekkert meyjarnafn · steinarnir í kring eru fimm óskyldir einstaklingar, allir látnir 2007: einstaklingsgröf, ekki fjölskyldureitur · líklega eiginkona eða frænka, ekki dóttir Waldemars
Legsteinn
Ernst Friedrich Plumm
d. 1895 í Kiel · Kiel I 1483/1895
Staðfest
Jón Heiðar Kristinsson
f. 18. september 1928 að Litla-Hvammi · d. 30. október 1987 á Akureyri · jarðsettur 6. nóvember 1987, Naustahöfða, reitur D2-21
Staðfest
Sonja Emma Kristinsson
f. 4. september 1931 í Kopperpahl · d. 17. janúar 2022 á Akureyri · jarðsett 26. janúar 2022 við hlið Heiðars, reitur D2-22 · útför í kyrrþey
Staðfest
Systkinin

Engin dánarfærsla — og hvers vegna leitin er erfið

Enginn látinn Plumm fæddur 1928–1940 fannst í neinni legstaða- eða dánartilkynningaskrá; allar 98 Plumm-færslur á Find a Grave voru lesnar. Dánartilkynningavefirnir skrá meyjarnöfn, svo „geb. Plumm“ og „Czerw“ (87 tilkynningar lesnar) eru gildar neikvæðar leitir svo langt sem vefirnir ná, um 2005 og síðar; allar 341 „Christa“-tilkynningar á Kiel/Segeberg-vefnum 2018–2026 voru lesnar og engin er fædd 9. nóvember 1932. Eini látni „Heinz Plumm“ sem fannst dó 1992 í Düsseldorf-Heerdt — að líkindum nafni úr Rínarlöndum. Á Find a Grave, þar sem meyjarnöfn eru skráð, er Margarete eini Plumm í Slésvík-Holtsetalandi; allar 42 „Christa“, fæddar 1932 í héraðinu, voru lesnar og engin er fædd Plumm né 9. nóvember; enginn Czerw. Geneanet hefur engan Plumm í Kiel eða Kronshagen. FamilySearch var leitað með reikningi verkefnisins 3. október 2026: ekkert Plumm-systkinanna er í nafnaskrám þess, borgaralegar skrár Kiel eru ekki filmaðar þar og fæðingarbók Orzegów 1909 er læst að heiman. Volksbund krefst enn póstfangs. Komuskrár New York 1946–57 voru leitaðar; eina svörunin er „Guenter Pluhm“ 1951 (sjá Günter). Útflytjendaskrár Kanada og Ástralíu voru ekki aðgengilegar — það er engin niðurstaða, ekki neikvæð. Tveir núlifandi nafnberar í Kiel hafa komið fram: Rüdiger Plumm, sem dætur Sonju eru í sambandi við (lota 10), og Stefan Plumm, á lista mótorhjólafólks („Bikerliste Kiel“) í gömlum Usenet-hópi, kiel.freizeit.biken. Ekkert tengir hann við fjölskyldu Sonju annað en ættarnafnið og borgin — en nafnið er svo fátítt að hann gæti verið afkomandi Heinz, Günters, Hinrichs eða Herberts. Færslan ↗

Agnes eftir 1939 · tilgátur í röð eftir líkum

Hún giftist aftur 23. nóvember 1939

Lota 19: spássíugrein á fæðingarfærslu Agnesar í Orzegów segir „2. Ehe geschlossen 23.11.1939 in Kiel (St.A. Kiel III Nr. 885/1939)“ — tilgáta 1 er þar með staðfest með dagsetningu og færslunúmeri, og hjónavígslufærslan í Stadtarchiv Kiel nefnir seinni manninn. Lota 11: leit í skjalaskrá Landesarchiv Schleswig-Holstein eftir fæðingardeginum í stað nafnsins fann fangamöppuna „Derwand, Agnes geb. Czerws, geb. 16.01.1909“ (Abt. 357.2 Nr. 14488, fangelsið í Kiel, árgangur þeirra sem fóru þaðan 1945). Það styður tilgátu 1 og veikir hinar: 1) hún giftist aftur — ekkja missti forsjá við nýtt hjónaband samkvæmt BGB § 1697, sem kemur heim við að börnin fóru í opinbera umsjá 1939; 2) heimför til Efri-Slesíu fyrir 1945 fellur, því hún var í Kiel; 4) andlát fyrir 1945 fellur, en andlát í haldi 1945 er ekki útilokað fyrr en Haftblatt hennar hefur verið lesið (lota 28); 3) „stofnunin“ reyndist fangelsi, ekki hæli — ástæðan er óþekkt þar til mappan er lesin, og möppur eru flokkaðar eftir árinu sem fanginn fór, hvort sem það var lausn, flutningur eða annað. Eini annar Derwand í skjalasöfnum Slésvíkur-Holtsetalands er Rudolf Derwand, vélvirki í Kiel, sem var sakaður um þjófnað á áfengi í máli fyrir sérdómstólnum í Kiel 1941 (LASH Abt. 358 Nr. 1853; skráin nefnir ekki dóm) — mögulegur seinni maður hennar, ósannað [lota 32: nafnaskrá hjónavígslubókar Kiel III staðfestir að seinni maðurinn hét Rudolph Heinrich Derwand; að hann sé vélvirkinn 1941 er enn ályktun]. Lota 22: eini Derwand í borgaralegum skrám Kiel er Rudolf Heinrich Derwand, d. 4. desember 1942 (Kiel I nr. 309/1951, skráð níu árum síðar): sé hann seinni maðurinn varð Agnes ekkja öðru sinni 33 ára, og dánarfærslan segir hvar ekkjan bjó 1951 [lota 32: seinni maðurinn hét Rudolph Heinrich Derwand; að hann sé sá sem lést 1942 styðst við sama fulla nafnið]. Óstaðsett færsla „Plumm, A., Arbeiterin, Annenstraße 24“ í götuskrá Kiel 1940 — stafrófsskráin prentar nafnið „Anna“ — er enn möguleg: enginn Plumm bjó þar 1938.

Ættartré

Frá Kiel til Íslands

Fimm kynslóðir á einni mynd: foreldrar og systkini Sonju og Heiðars, börnin átta og umsjónarmaður vefsins. Liturinn efst á hverjum reit segir hvers konar heimild ber manninn uppi; heil lína er tengsl sem heimild staðfestir, brotin lína er ályktun sem skjal á eftir að sanna. Á litlum skjá má draga tréð til hliðar.

Ættartré Sonju Emmu Plumm og Jóns Heiðars KristinssonarFimm kynslóðir: foreldrar og systkini Sonju og Heiðars, maður Gerðar systur Heiðars, börn þeirra átta og Ólafur Búi Ólafsson. Heil lína er tengsl sem heimild staðfestir; brotin lína er ályktun.fyrir 1900g. 1923g. 1930g. 23.11.1939g. 1951Jón Jónssonf. 1867 á Gilsbakkaað Möðrufelli 1908Ólöf BergrósÁrnadóttir1861–1936frá VöllumKarl A. H. Plummklæðskeri · Kiel 1902Kronshagen 1913líklegur afi SonjuKona Karlsnafn óþekktá lífi 1939–40Paul Czerwverkamaður · Kopaninavið Lipine, síðar OrzegówViktoria Czerw,f. Urbankaþólsk · einnigrituð UrbanskiKristinn ÓskarJónssonf. 23. júlí 1895í Reykhúsum · bóndií MöðrufelliJóna KristínÞorsteinsdóttirf. 18. maí 1896 á Upsumí SvarfaðardalWaldemar HugoRudolf Plumm1904–1939 · klæðskeriKiel og KronshagenAgnes MarieCzerwf. 16. jan. 1909 í Orzegówg. aftur 1939 · í haldií Kiel, fór þaðan 1945Rudolf HeinrichDerwandseinni maður Agnesard. 4. des. 1942fæðing og uppruni óþekktFelix KlemensCzerwf. 1905 · múrariKappeln 1958Fimm systkiniKonstantine P. f. 1894Anna Albine †1900Genovefa Agnes †1901Monika og Franz †1904ÞorsteinnKristinssonSyðra-Fell 1952svaramaður 1951?d. fyrir 1987IngvarKristinssonbóndi í Möðrufelli 1970d. fyrir 1987Gerður KristínKristinsdóttir1924–1992Larvik, NoregiJónas KristjánEinarssonsjómaðurNoregur frá 1959ValurKristinssonf. um 1938d. fyrir 1987Sólveig Björká lífi 1987Jón HeiðarKristinsson1928–1987bóndi á Ytra-FelliSonja EmmaPlumm1931–2022Kiel → Ísland 1949Heinz Plummf. 6. maí 1929klæðskeri · Kiel 1954Günter Plummf. 28. apríl 1930„Guenter Pluhm“, NewYork 1951? óleystChrista Plummf. 9. nóvember 1932ValdemarJónsson1956–2008GerðurJónsdóttirJóna KristínJónsdóttirJón ÓlafurJónssonAgnesJónsdóttirber nafn ömmu sinnarKristinn ÓskarJónssonÁsdísJónsdóttirGarðarJónssonÓlafur BúiÓlafssonumsjónarmaður vefsins
Skrávísir Staðfest fjölskylduheimild Frásögn · frumskjal vantar Óstaðsett vísbending Tengsl staðfest í heimild Tengsl ályktuð

Plumm-fólk utan trésins — ótengt þar til fæðingarfærslur fást

JP

Joh. Plumm

Eftirlaunaður farangursberi · Schauenburger Str. 38 · 1902–03

Heimilisfangaskrá
HP

Hinrich Christian Friedrich

Kiel I 3292/1901 · málari · slökkviliðsmaður 1924–55

Mögulegur bróðir
AP

Anni Louise Christine

Kiel I 3125/1902 · saumakona í húsi Karls 1925/26

Möguleg systir
HH

Herbert Hermann Heinrich

f. 27. desember 1910 í Kiel (Kiel III 3/1911) · verkamaður, Hofbrook 49, 1938 · d. 27. júní 1982

Tengsl óþekkt
BP

Bernhard Plumm

Slökkviliðsmynd í Kronshagen 1955 · samnefndur maður gjaldkeri svifflugfélags í München 1980–85, á lífi 2017

Tengsl óþekkt
FP

Friedrich Hermann Plumm

f. 10. júní 1912 í Marnerdeich · LASH Abt. 611.1 Nr. 31304 (1935)

Ótengdur
GP

Gertrud Dora Anna

Kiel III 1900/1906 · aðeins lína í nafnaskrá fæðinga, foreldrar ónefndir

Möguleg systir

Brotnu línurnar: Karl Plumm er settur inn sem líklegur faðir Waldemars. Seinni maður Agnesar, Rudolf Heinrich Derwand, er tengdur með heilli línu frá lotu 32: nafnaskrá hjónavígslubókar Kiel III skráir hjónavígslu 885/1939 á hann og á „Plumm, geb. Czerwe, Agnes Marie“. Fæðing hans og uppruni eru óþekkt, og að hann sé maðurinn sem lést 4. desember 1942 styðst við sama fulla nafnið. Paul og Viktoria Czerw eru frá lotu 19 staðfestir foreldrar Agnesar (heil lína). Sólveig Björk er nefnd systir Jóns Heiðars í Degi 10. nóvember 1987 og er tengd með brotinni línu, því engin fæðingarfærsla hennar hefur verið lesin; systkini hans Gerður, Þorsteinn, Ingvar og Valur eru staðfest í sömu heimild og fleiri (heil lína). Ekki tengt inn í tréð: Fæðingarfærslurnar Kiel I 3292/1901, 3125/1902 og 1601/1904 nefna foreldra barnanna. Fyrr en þær fást eru Hinrich, Anni, Gertrud, Herbert, Joh. og Bernhard Plumm utan trésins. Færslunúmer og heimildir hvers manns eru í nafnaskránni. Rüdiger Plumm, núlifandi maður í Kiel, er enn utan trésins: ekkert skjal segir hverra manna hann er. Dætur Sonju eru þó þegar í sambandi við hann, svo fjölskyldan sjálf getur að líkindum svarað því.

Nafnaskrá

Fólkið í heimildunum

WP

Waldemar Hugo Rudolf Plumm

Fæddur/skráður 1904 · klæðskeri · Kronshagen · sagður látinn 1939

Kjarni
AC

Agnes Marie Czerw

Eiginkona Waldemars · f. 16. janúar 1909 í Orzegów, Efri-Slesíu, dóttir Pauls Czerw og Viktoriu f. Urban · giftist aftur 23. nóvember 1939 í Kiel, Rudolf Heinrich Derwand (Kiel III 885/1939) · í fangelsinu í Kiel 1945 undir nafninu Derwand · afdrif eftir 1945 óþekkt

Nafn staðfest
RD

Rudolf Heinrich Derwand

Seinni maður Agnesar — nafnaskrá hjónavígslubókar Kiel III, færsla 885/1939: „Derwand · Rudolph Heinrich · ev.“, sama færsla og „Plumm, geb. Czerwe · Agnes Marie“ (lota 32) · d. 4. desember 1942 — dánarskrá Kiel, Standesamt I, nr. 309/1951, „Derwand, Rudolf Heinrich“ (sama fulla nafn; nafnaskráin nefnir ekki maka): andlátið var ekki skráð fyrr en 1951 (í mars, af númeraröðinni að dæma) · eini Derwand í borgaralegum skrám Kiel · að líkindum sami maður og „Derwand, Rudolf, Maschinenschlosser aus Kiel“, sakaður um þjófnað á áfengi í máli fyrir sérdómstólnum í Kiel 1941 (LASH Abt. 358 Nr. 1853; skráin nefnir ekki dóm) · fæðing og uppruni óþekkt · ekki í heimilisfangaskrám Kiel 1927–1940

Hjónavígsla staðfest
SP

Sonja Emma Plumm

f. 4. september 1931 í Kopperpahl, Kronshagen · d. 17. janúar 2022 á Akureyri · gift 17. nóvember 1951

Foreldratengsl vel studd
JK

Jón Heiðar Kristinsson

f. 18. september 1928 að Litla-Hvammi (fjórar heimildir; ein minningargrein segir nóvember) · d. 30. október 1987 · bóndi á Ytra-Felli · byggingarnefnd Laugarborgar

Staðfest
HP

Heinz Plumm

Bróðir Sonju · líklega f. 6. maí 1929 (vistunarmappa LASH Abt. 851 Nr. 705) · elsti bróðirinn varð klæðskeri samkvæmt Sonju · á myndum með henni 1942 og í Kiel 1954 · engin dánarfærsla fundin

Fjölskylduheimild
GP

Günter Plumm

f. 28. apríl 1930, „frá Kiel“ · vistunarmappa LASH Abt. 851 Nr. 706, 1939–1945 · líklega bróðirinn sem Sonja nefnir ekki með nafni · veik vísbending: „Guenter Pluhm“, þýskur smyrjari, 21 árs, skráður á skip í Kiel-Holtenau 14. maí 1951 og kom til New York 2. júní 1951 á Transpet og aftur til Perth Amboy í New Jersey 14. október 1951 · sextán dögum síðar, 30. október 1951, sprakk Transpet og sökk á St. Lawrence-flóa · AP-frétt 1. nóvember 1951: „Two Germans died in the explosion. They were the Transpet's chief engineer and an oiler“ — líkin fundust ekki · sá smyrjari var Josef Sveda frá Bremen (The Montreal Gazette 2. nóvember 1951, bls. 6) — ekki Pluhm · þeir átján sem björguðust, allir þýskir nema skipstjórinn, áttu að fljúga heim til Þýskalands 3.–4. nóvember 1951 · Pluhm er sjálfstætt nafn (Wedel, Hamborg), en enginn Günter Pluhm finnst neins staðar og í heimilisfangaskrám Kiel 1852–1940 er nafnið Pluhm aðeins einu sinni, 1891 · óleyst: skjal með fæðingardegi sker úr · lota 12 · afdrif óþekkt

Ný 2026
CP

Christa Plumm

f. 9. nóvember 1932, „frá Kiel“ · vistunarmappa LASH Abt. 851 Nr. 519, 1939–1946 · líklega systirin sem var vistuð á sama einkaheimili og Sonja · afdrif óþekkt

Ný 2026
VJ

Valdemar Jónsson

f. 26. október 1956 á Ytra-Felli · d. 4. janúar 2008 · sonur Sonju og Heiðars, að líkindum skírður í höfuðið á afa sínum Waldemar · skírnarfærslan 1956 og minningargreinin 1987 rita nafnið Valdimar · minningargrein í Morgunblaðinu 14. janúar 2008

Staðfest
8

Börn Sonju og Heiðars

Gerður, Jóna Kristín, Jón Ólafur, Valdemar, Agnes, Kristinn Óskar, Ásdís og Garðar — röð minningargreinarinnar 1987 og þakkarávarpsins í Degi 13. nóvember 1987, sem fellur að skírnarfærslunum (Valdemar fjórða barn 1956, Agnes fimmta 1959) og er því líklega fæðingarröð; dánartilkynningin 2022 nefnir Valdemar fyrstan

Staðfest
ÓB

Ólafur Búi Ólafsson

Sonur Agnesar Jónsdóttur · barnabarn Sonju og Jóns Heiðars · rannsakandi og umsjónarmaður vefsins

Staðfest
KJ

Kristinn Óskar Jónsson

F. 23. júlí 1895 í Reykhúsum · kvæntist Jónu Kristínu Þorsteinsdóttur í Möðrufelli 28. október 1923 (Grundarþing, hjónabönd 1923 nr. 5; svaramenn Jón Jónsson bóndi í Möðrufelli og Jónas Rafnar læknir á Akureyri) · faðir Jóns Heiðars samkvæmt fæðingarfærslu hans 1928 („Kristinn Óskar Jónsson og Jóna Kristín Þorsteinsdóttir, hjón í Litla-Hvammi, 32 og 32“) · „bóndi í Möðrufelli“ þegar Gerður Kristín fæddist 1924, í Litla-Hvammi 1928, tók við Möðrufelli 1931 · sonur Jóns Jónssonar og Ólafar Bergrósar Árnadóttur · svaramaður 1948 og 1951 · „Kristinn Ó. Jónsson, eigandi Möðrufells“ í landamerkjagerningnum 14. nóvember 1952, þegar Ytra-Fell og Syðra-Fell voru skilin frá jörðinni · sonarsonur hans Kristinn Óskar Jónsson ber nafn hans

Staðfest
ÞK

Þorsteinn Kristinsson

Bróðir Jóns Heiðars (Dagur 10. nóvember 1987; Morgunblaðið 12. ágúst 1992; viðtal við Jón Heiðar 1971) · líklega svaramaðurinn „[Þorsteinn?] Kristinsson“ 1951 — fornafnið er illlæsilegt · eigandi Syðra-Fells í landamerkjagerningnum 14. nóvember 1952 · bróðirinn sem bjó fyrst í félagi við Sonju og Heiðar; hætti búskap fyrir 1971 · látinn fyrir 1987

Fjölskylduheimild
GK

Gerður Kristín Kristinsdóttir

Möðrufelli · f. á Akureyri 8. ágúst 1924 · elst fimm barna Kristins og Jónu (Morgunblaðið 12. ágúst 1992) · systir Jóns Heiðars — sömu foreldrar í fæðingarfærslu hennar 1924; guðfeðgin Jón Jónsson bóndi í Möðrufelli og Guðbr. Ísberg cand. jur. · gift Jónasi Kristjáni Einarssyni sjómanni (líklega vígslan 1948, Grundarþing nr. 3) · fluttust til Noregs 1959 og settust að í Larvik, þar sem hún kenndi við Larvik yrkesskole · d. í Larvik 18. júlí 1992 (Morgunblaðið 21. júlí og 12. ágúst 1992) · Gerður, dóttir Sonju, ber nafn hennar

Skönnuð færsla
JÞ

Jóna Kristín Þorsteinsdóttir

F. 18. maí 1896 á Upsum í Svarfaðardal · „yngismær Möðrufelli“ þegar hún giftist Kristni Óskari Jónssyni 28. október 1923 · móðir Jóns Heiðars samkvæmt fæðingarfærslu hans 1928 og Gerðar Kristínar 1924 (Ministerialbók Akureyrar) · húsfreyja á Möðrufelli frá 1931 · Jóna Kristín, dóttir Sonju og Heiðars, ber nafn hennar

Staðfest
IK

Ingvar Kristinsson

Sonur Kristins Óskars Jónssonar og Jónu Kristínar · bróðir Jóns Heiðars (Dagur 10. nóvember 1987; Morgunblaðið 1987 og 1992) · níu ára um 1941 samkvæmt minningargrein Gerðar (fæddur um 1932, reiknað) · bóndi á Möðrufelli 1970 ásamt Ester Sigurðardóttur · látinn fyrir 1987

Fjölskylduheimild
VK

Valur Kristinsson

Yngsti bróðir Jóns Heiðars · nefndur meðal fimm systkina hans í Degi 10. nóvember 1987 · þriggja ára á Möðrufelli um 1941 samkvæmt minningargrein Gerðar 1992 (fæddur um 1938, reiknað) · lést fyrir 1987 („um aldur fram“)

Fjölskylduheimild
SB

Sólveig Björk

Nefnd meðal fimm systkina Jóns Heiðars í Degi 10. nóvember 1987 · á lífi 1987 ásamt Gerði (Morgunblaðið 6. nóvember 1987) · kornabarn á heimilinu á Möðrufelli um 1941 samkvæmt minningargrein Gerðar 1992 · föðurnafn ekki skráð hér

Fjölskylduheimild
JJ

Jón Jónsson og Ólöf Bergrós Árnadóttir

Jón f. 1867 á Gilsbakka í Hrafnagilshreppi; Ólöf 1861–1936, f. á Völlum í Saurbæjarhreppi · að Möðrufelli 1908 · reistu 1920 steinhúsið sem Guðjón Samúelsson teiknaði · foreldrar Kristins Óskars og Árnínu Hólmfríðar, sem bjó þar 1924–31 með Guðbrandi Ísberg Magnússyni · Jón er guðfaðir Gerðar Kristínar (f. 1924, skírð 1925) ásamt Guðbrandi Ísberg · föðurafi og föðuramma Jóns Heiðars

Vel stutt
SS

Sigríður Schiöth

Húsfreyja í Hólshúsum, fyrsti vinnuveitandi Sonju á Íslandi 1949 · talaði þýsku · organisti Grundarkirkju og fékk Sonju í kirkjukórinn

Frásögn Sonju
ÁS

Árni Siemsen

Vararæðismaður Íslands í Þýskalandi vorið 1949 (bréf dags. 5. maí 1949 í skjalasafni Bruno Schweizer) · að öllum líkindum ræðismaðurinn í Lübeck sem skráði Sonju til Íslandsferðar

Vísbending
VS

Valgeir Sigurðsson

1927–2015 · rithöfundur · tók viðtalið við Sonju í maí 1998 og gaf út í Nýrri framtíð í nýju landi (1999)

Staðfest
SP

Stefan Plumm

Núlifandi nafnberi í Kiel, á „Bikerliste Kiel“ í Usenet-hópnum kiel.freizeit.biken · tengsl við fjölskylduna ósönnuð

Vísbending
RP

Rüdiger Plumm

Núlifandi · býr í Kiel og er þaðan, samkvæmt Facebook-síðu hans eins og eigandi vefsins sér hana innskráður (20. september 2026) · tvær dætur Sonju eru þegar í sambandi við hann þar, svo fjölskyldan á Íslandi veit að líkindum hverra manna hann er — líklegast afkomandi eins bræðra Sonju eða Plumm-fólksins í Kronshagen · ekkert skjal staðfestir tengslin enn · samnefndur maður í Emmering við München í fyrirtækjaskrám 2016 er að líkindum annar maður, og tilgátan um München er fallin

Vísbending
KP

Karl (Carl) A. H. Plumm

Klæðskerasveinn í Kiel frá 1902 · Gutenbergstraße 1905–12 · Kronshagen frá 1913 · eigandi Kopperpahler Allee 36 frá 1927 · mögulegur afi Sonju, föðurtengsl ósönnuð

Kandidat
HP

Hinrich Christian Friedrich Plumm

Fæddur/skráður 1901, Kiel I 3292/1901 · málari að nr. 36 · á sex slökkviliðsmyndum 1924–1955 · mögulegur bróðir Waldemars

Kandidat
AP

Anni Louise Christine Plumm

Fædd/skráð 1902, Kiel I 3125/1902 · saumakona í sama húsi og Karl og Hinrich 1925/26 · möguleg systir Waldemars

Ný 2026
JP

Joh. Plumm

Eftirlaunaður farangursberi · skráður með Karli að Schauenburger Straße 38, 1902–03 · mögulega kynslóðin á undan Karli

Ný 2026
HH

Herbert Hermann Heinrich Plumm

f. 27. desember 1910 í Kiel (Kiel III 3/1911) · verkamaður, Hofbrook 49, Kronshagen 1938 · ríkisfangsmál 1936 (LASH Abt. 611.1 Nr. 33369) — líklega venjuleg umsókn um ríkisfangsvottorð: flokkurinn geymir 1.700–3.000 mál á ári, þar á meðal fjölda Kiel-fæddra; mappan ætti þó að nefna foreldra hans · d. í Kiel 27. júní 1982

Óstaðsettur
MP

Margarete Plumm

24. nóvember 1926 – 29. október 2007 · legsteinn í Parkfriedhof Eichhof, Kronshagen · fædd fyrir hjónaband Waldemars og Agnesar; gæti verið Plumm að giftingu eða dóttir Hinrichs · tengsl óþekkt

Ný 2026
EP

Ernst Friedrich Plumm

Lést í Kiel 1895, Kiel I 1483/1895 · líklega fullorðinn · eldri Plum/Plumm-fjölskylda í Kiel 1882–1895

Óstaðsettur
PC

Paul Czerw

Bræðslumaður („Hüttenarbeiter“, „Schichter“) í Kopanina, Lipine · kaþólskur · faðir sex barna sem skráð eru í Lipine 1894–1905, þar á meðal Felix Klemens; fjögur dóu í bernsku · undirritaði með krossmerki 1894 en sjálfur „Czerw Paul“ frá 1897 · 1909 „Ziegeleiarbeiter“ við Beuthenerstraße í Orzegów · faðir Agnesar samkvæmt fæðingarfærslu hennar (Orzegów 21/1909) og langalangafi rannsakanda

Staðfest 2026
VU

Viktoria Czerw, f. Urban

Einnig rituð Urbainski og Urbanski · kaþólsk · móðir sex barna í Lipine 1894–1905, þar á meðal Felix Klemens, og Agnesar (Orzegów 21/1909)

Staðfest 2026
KA

Konstantine Pauline og Anna Albine Czerw

Elstu börn Pauls og Viktoriu: Konstantine Pauline, f. 11. september 1894 (Lipine 680/1894), afdrif óþekkt; Anna Albine, f. 25. október 1897 (Lipine 883/1897), d. sennilega 22. nóvember 1900 (Lipine 633/1900) · lesnar á skönnun í lotu 29

Skannaðar færslur
GA

Genovefa Agnes, Monika Florentine og Franz Eduard Czerw

Börn Pauls og Viktoriu, fædd í Lipine 1900, 1902 og 1903 · dóu öll fyrir tveggja ára aldur (dánarfærslur Lipine 385/1901, 107/1904, 205/1904)

Skannaðar færslur
FC

Felix Klemens Czerw

f. 19. nóvember 1905 kl. 22 í Kopanina, Lipine (Standesamt Lipine 783/1905) · sonur Pauls Czerw og Viktoriu Urban · múrari · Flensburg 1929 · Ellenbergfeld í Kopperby 1937 · Kappeln 1958 · ríkisfangsmál 1931–32 · kona, börn og dánardagur ófundin · bróðir Agnesar: sömu foreldrar í báðum fæðingarfærslum

Skönnuð færsla
BP

Bernhard Plumm

Á slökkviliðsmynd í Kronshagen árið 1955 · skyldleiki óþekktur · maður með sama nafni er félagi í Segelfluggruppe Siemens München frá 1976, gjaldkeri 1980–1985, og heimsótti félagið 16. júlí 2017 með börnum og barnabörnum (árbók SGSM 2017, bls. 11); aldurinn gengur upp, en engin heimild nefnir fæðingarstað hans, svo það er vísbending, ekki auðkenning

Óstaðsettur

Nöfn eru birt eins og þau standa í heimildunum. Þar sem heimild nefnir mann án nafns — fósturforeldrarnir, stofnunin, hin þýska stúlkan á Grund, vinurinn sem fór til Bandaríkjanna og kona Karls Plumm — er það sagt berum orðum og nafnið er á verkefnalistanum. Heimilisföng og símanúmer núlifandi fólks eru ekki birt.

Ljósmyndasafn

Andlit, staðir og spor

Ljósmyndirnar eru sýndar endurgerðar í hárri upplausn. Smelltu á mynd til að sjá hana í 4K, lesa nákvæma auðkenningu og bera saman við óbreytta frumritið með hnappinum „Sýna frumrit“. Engin staðfest ljósmynd af Agnes Marie Czerw hefur fundist. Staðarmyndir frá Kronshagen og Kiel sýna umhverfi og tíma — engin heimild segir þær sýna fjölskylduna eða hús hennar.

52 myndir — strjúktu til hliðar

Bækur og kvikmyndir

Sögur frá sömu slóðum

Ekkert af þessu fjallar um fjölskylduna sjálfa, en allt gerist þar sem hún bjó og á þeim árum sem hún lifði. Titlar, ártöl og höfundar voru flett upp áður en listinn var birtur.

Verkefni fyrir fjölskylduna

Það sem aðeins manneskja getur flett upp

Sum söfn hleypa ekki sjálfvirkri leit að, önnur krefjast innskráningar eða heimsóknar. Hvert atriði hér gæti fyllt í eyðu á þessari síðu.

Heimildaskrá

Gögnin á bak við söguna

HeimildÞað sem hún sannarAðgangur
Kiel I 28/1930Hjónavígslu Waldemars og Agnesar; fullt meyjarnafn hennar og trúarskráningu.Opna vísinn ↗
Pólska vísindaakademíanSöguleg form, skýring og nútímadreifing ættarnafnsins Czerw: 1.514 núlifandi nafnberar (þjóðskrártölur 2026) og dreifing eftir sýslum; ekki persónugögn Agnesar.Sjá orðabók ↗
Stadtarchiv KielSkýrir að nafnaskráin vísar á frumfærslu og að hjúskaparbækur eldri en 80 ára séu í borgarskjalasafninu.Sjá leiðbeiningar ↗
Kiel I 1601/1904Fæðingarskrá með fullu nafni Waldemars.Opna vísinn ↗
Adressbuch 1938Starf og heimilisfang Waldemars í Kronshagen.Sjá síðu ↗
FF Kronshagen 2009Sex birtar myndir sem auðkenna Waldemar, Hinrich og Bernhard.Lesa ritið ↗
Standesamt Orzegów 21/1909Fæðingu Agnesar Mariu Czerw 16. janúar 1909; foreldrana Paul Czerw og Viktoriu f. Urban; og spássíugrein um síðari hjónavígslu hennar í Kiel 23. nóvember 1939 (Kiel III nr. 885/1939). Skanoteka PTG, eining 4064, 1909a, mynd 021-022.Skönnuð færsla ↗
Nafnaskrár Orzegów 1904–1934Að Agnes sé eini Czerw í skrám embættisins: sameiginleg nafnaskrá 1904–1911 (C-kafli, bls. 24–28), dánarnafnaskrá 1912–1929 (bls. 18–21) og vélritaðar dánarnafnaskrár 1930–1934. Skanoteka PTG, eining 4064.Nafnaskráin ↗
Standesamt Lipine 783/1905Fæðingu Felix Klemens Czerw 19. nóvember 1905 í Kopanina; foreldra hans Paul Czerw og Viktoriu Urban, bæði kaþólsk. AP Katowice 12/2484/0/1/158, skönnun 100.Skönnuð bók ↗
Standesamt Lipine 1900–1904Fæðingar Genovefu Agnesar (84/1900), Moniku Florentine (341/1902) og Franz Eduards (765/1903) og dánarfærslur þeirra (385/1901, 107/1904, 205/1904).Skönnuð bók ↗
Gemeindelexikon 1905Íbúafjölda og trúarskiptingu í Orzegow og Lipine 1. desember 1905 (Gemeindelexikon für das Königreich Preußen, hefti um Slesíu).Śląska Biblioteka Cyfrowa ↗
Bundesarchiv · GedenkbuchEnginn Czerw eða Plumm meðal fórnarlamba; gyðingar fæddir í Orzegow og Lipine bera önnur nöfn.Leita ↗
Mapping the LivesManntalið 17. maí 1939 með skráningu gyðinglegra afa og ömmu: enginn Plumm, enginn Czerw; Kiel 1.195 manns.Leita ↗
Arolsen Archives248 Czerw-færslur, allar pólskar og kaþólskar þar sem tilgreint; engin Agnes f. 16.1.1909 og enginn Felix.Leita ↗
NARA · áhafnarlistar 1951„Guenter Pluhm“, smyrjari, skráður í Kiel-Holtenau 14. maí 1951 á Transpet; New York 2. júní og Perth Amboy 14. október 1951 (T715-7989-517, T715-8052-1043). Skipið fórst 30. október 1951 og með því yfirvélstjórinn Ernst Lange og smyrjarinn Josef Sveda (CP, The Montreal Gazette 2. nóv. 1951, bls. 6); Pluhm var ekki meðal hinna látnu. Sjá lotur 12, 20 og 21.Um safnið ↗
LASH Abt. 611.1 — eðli flokksins1.700–3.000 mál á ári, flest umsóknir um ríkisfangsvottorð; ríkisfangsmál er því ekki sönnun um erlent ríkisfang.Arcinsys ↗
LASH Abt. 611.1 Nr. 17690Ríkisfangsmál 1930: „Czerw, Angnes, 16.01.1909, Orzegow, Kreis Beuthen“ — tilvist möppunnar, ekki innihald.Arcinsys ↗
LASH Abt. 611.1 Nr. 22018Ríkisfangsmál 1931–32: Felix Klemens Czerw, f. 19.11.1905 í Lipine.Arcinsys ↗
LASH Abt. 611.1 Nr. 33369Ríkisfangsmál 1936: Herbert Hermann Heinrich Plumm, f. 27.12.1910 í Kiel.Arcinsys ↗
LASH Abt. 357.2 Nr. 14488Fangamappa úr fangelsinu í Kiel, árgangur 1945: „Derwand, Agnes geb. Czerws, geb. 16.01.1909“ — tilvist möppunnar og titill, ekki innihald. Fyrsta spor Agnesar eftir 1939.Arcinsys ↗
Kiel I 309/1951 · dánarskráNafnaskrá dánarbóka Kiel, Standesamt I, árið 1951: „309 · Derwand · Rudolf Heinrich · 4.12.42“ — andlát 1942, skráð 1951. Eini Derwand í borgaralegum skrám Kiel.Opna vísinn ↗
LASH Abt. 358 Nr. 1853Mál saksóknara við sérdómstólinn í Kiel 1941: „Derwand, Rudolf, Maschinenschlosser aus Kiel“ — seinni maður Agnesar hét Rudolph Heinrich Derwand (nafnaskrá hjónavígslubókar Kiel III, lota 32); að vélvirkinn sé hann er ályktun af fágætu nafninu.Arcinsys ↗
LASH Abt. 851 Nr. 705, 706, 519Vistunarmöppur Landesjugendamt 1939–46 um þrjú Plumm-börn frá Kiel (F 5178, F 5179, F 5181); Heinz (f. 1929), Günter (f. 1930) og Christa (f. 1932); aðgangur takmarkaður.Arcinsys ↗
Find a Grave 241742339Legstein Margarete Plumm, 1926–2007, Parkfriedhof Eichhof.Sjá legstein ↗
AGAD · Włodzimierz WołyńskiSkannaðar kirkjubækur Volhyníu; Czerw/Czyrw-landnemar 1885–1938, engin Agnieszka 1900–1904.Opna skönnun ↗
Standesamt KronshagenEigið skráningarumdæmi frá 1. apríl 1910 — þar ætti lát Waldemars 1939 að vera skráð.Sjá embætti ↗
Prestþjónustubók Akureyrar 1951Hjónavígslu nr. 71, 17. nóvember 1951; fæðingarstað Sonju „Kopperpahl, Kiel“ og fæðingardag Jóns Heiðars 18/9-28.Skönnuð síða ↗
gardur.isLegstaði Sonju (D2-22) og Jóns Heiðars (D2-21) í Naustahöfðakirkjugarði; enginn Plumm er grafinn á Íslandi.Sjá legstað ↗
Fréttablaðið 22. janúar 2022Dánartilkynningu Sonju, bls. 35; útför í kyrrþey, foreldrar og systkin ekki nefnd. Engin minningargrein um hana var prentuð.Lesa blaðið ↗
RuStAG 1913, 6. gr.Að erlend kona öðlaðist þýskt ríkisfang við giftingu þýsks manns.Lagatexti ↗
Pólsku ríkisfangslögin 1920Að kona sem giftist útlendingi missti pólskt ríkisfang.Lagatexti ↗
IPN · Aktion ZamośćBrottrekstur yfir 110.000 manns úr Zamość-héraði 1942–43.Lesa ↗
Oltmer · bpb 2021Pólskt árstíðaverkafólk, farbannið 1914 og fjölda Pólverja í Þýskalandi 1918.Lesa ↗
Kiel I 3292/1901Fæðingarvísi Hinrichs Christians Friedrichs Plumm.Opna vísinn ↗
Kiel I 3125/1902Fæðingarvísi Anni Louise Christine Plumm.Opna vísinn ↗
Kiel I 1483/1895Dánarvísi Ernsts Friedrichs Plumm.Opna vísinn ↗
Adressbuch 1902Fyrstu Plumm-færsluna í Kiel: Joh. og Karl, Schauenburger Str. 38.Sjá síðu ↗
Adressbuch 1925/26Anni, Heinr. og Karl Plumm í sama húsi í Kronshagen.Sjá síðu ↗
Adressbuch 1927Karl Plumm fyrst skráður eigandi Kopperpahler Allee 36.Sjá síðu ↗
Adressbuch 1940Engin Plumm-færsla við Eckernförder Chaussee; Anna Plumm, Annenstr. 24.Sjá síðu ↗
CompGen · dánarskrár KielAð dánarskrár Kiel-borgar 1874–1983 eru fullskráðar; Kronshagen er ekki þar á meðal.Lesa frétt ↗
Felix Czerw · Flensburg 1929Eina annan Czerw-nafnbera í skrám héraðsins; engin tengsl sönnuð.Opna færslu ↗
Minningarbók KielFórnarlömb loftárása M–Z: hvorki Czerw né Plumm.Sjá skrá ↗
AKVZ manntöl 1835–1864Plum/Plumm í Holtsetalandi aðeins í og við Lütjenburg.Leita ↗
AKENS Informationen 36Skjalfestar aftökur pólskra fanga í þorpum Slésvíkur-Holtsetalands 1941–44.Lesa grein ↗
AEL NordmarkFangabúðirnar í Kiel-Russee, júní 1944 – 4. maí 1945; frelsaðar af Bretum.Lesa ↗
Nína Rós Ísberg 2010Doktorsritgerð um þýsku konurnar 1949: 314 ráðnir, 146 settust að, samningsaldur 20–35 ár.Lesa ritgerð ↗
Iðnaðarsafnið á AkureyriSvalbakur EA 2 kom nýr til Akureyrar 5. júní 1949.Lesa ↗
Stadtarchiv Kiel · FotoarchivStaðarmyndir frá Kronshagen og Kiel; höfundar og leyfi tilgreind við hverja mynd.Opna safnið ↗
Ný framtíð í nýju landiViðtal Valgeirs Sigurðssonar við Sonju, maí 1998: kaflinn „Hjá góðum grönnum“, bls. 65–90. Skjaldborg 1999, 193 bls., ISBN 9979574402. Meginheimild um ævi hennar. Eldri slóð Borgarbókasafns, https://borgarbokasafn.is/ting/object/alma990004040630106893, sýnir nú „Síðan er ekki tiltæk“ (óvirkur tengill, athugað 3. október 2026); tengillinn vísar á færsluna í Leitum.Bókasafnsskrá ↗
Ævifrásögn Sonju, bls. 85Fjölskylduljósmynd Sonju, Jóns Heiðars og barna þeirra átta árið 1967.Varðveitt fjölskyldueintak
Landamerkjabók 1952Jón H. Kristinsson sem eiganda Ytra-Fells.Lesa PDF ↗
Ministerialbók Akureyrar 1903–1929Fæðingu Jóns Heiðars 18. september 1928 (nr. 41) og Gerðar Kristínar 8. ágúst 1924 (nr. 53); foreldra beggja, Kristin Óskar Jónsson og Jónu Kristínu Þorsteinsdóttur; guðfeðgin. ÞÍ, IS-ÞÍ-0589-0000-134-B-BA-0012.Skönnuð síða ↗
Hús dagsins: Möðrufell · 2023Kristinn Óskar Jónsson og Jóna Kristín Þorsteinsdóttir tóku við Möðrufelli 1931; foreldrar hans Jón Jónsson og Ólöf Bergrós Árnadóttir; Ingvar Kristinsson bóndi þar 1970. Nefnir Jón Heiðar ekki.Lesa pistilinn ↗
Morgunblaðið 1992Fyrirsögn minningargreinar: Gerður Kristinsdóttir, f. 8. ágúst 1924, d. 18. júlí 1992. Á mbl.is er textinn á bak við innskráningu; sama grein er ókeypis á timarit.is (næsta lína).mbl.is (innskráning) ↗
Morgunblaðið 21. júlí og 12. ágúst 1992Dánartilkynning og minningargrein: Gerður Kristinsdóttir Einarsson, f. 8. ágúst 1924, d. 18. júlí 1992 í Larvik; maður hennar Jónas Kristján Einarsson, flutningurinn til Noregs 1959, foreldrar og systkin.timarit.is ↗
Morgunblaðið 6. nóv. 1987„Minning: Jón H. Kristinsson frá Möðrufelli“ eftir Jónas G. Rafnar: foreldrar, systkin á lífi 1987, hjartaáfall 1968, búskaparlok 1975, Bústólpi og Plastiðjan Bjarg, börn og makar.timarit.is ↗
Dagur 10. nóv. 1987Minningarorð barnabarna: fimm systkin Jóns Heiðars — Gerður, Þorsteinn, Ingvar, Valur og Sólveig; „Þau giftust 17. nóvember 1951.“timarit.is ↗
Íslendingur–Ísafold 13. maí 1971Viðtal: „Hagur bænda — segir Jón Heiðar Kristinsson“; búskapur frá 1949, nýbýli bræðranna, átta börn.timarit.is ↗
Dagur 1. ágúst 1973Bændadagur Eyfirðinga á Árskógi: viðurkenning til Jóns Kristinssonar og Sonju Emmu Kristinsson, Ytrafelli.timarit.is ↗
Þjóðviljinn 2. júlí 1949Svalbakur seldi 292,1 smálest í Cuxhaven 30. júní 1949 (einnig Tíminn 3. júlí 1949: fyrsta veiðiferð skipsins).timarit.is ↗
Árbók SGSM 2017Bernhard Plumm, félagi í Segelfluggruppe Siemens München frá 1976 og gjaldkeri, í heimsókn með börnum og barnabörnum 16. júlí 2017. Hvorki fæðingarár né uppruni.Lesa árbókina ↗
Christusgemeinde KronshagenAð Kronshagen tilheyrði St. Jakobi-sókn í Kiel þar til söfnuðurinn varð sjálfstæður 1. desember 1946.Saga sóknarinnar ↗
Sarpur 77837Nafnspjald Sonju sjálfrar: „Sonja Emma Kristinsson, 4.9.1931 – 17.01.2022, Bóndi“.Sjá nafnspjald ↗
Sarpur 77838Fjórar safnmyndir tengdar Jóni Heiðari.Sjá nafnspjald ↗
LASH Abt. 611.1 Nr. 31304Ríkisfangsmál 1935: Friedrich Hermann Plumm, f. 10.06.1912 í Marnerdeich — titill einn; engin tengsl við Waldemar fundin.Arcinsys ↗
DDB ZeitungsportalLeitað 3. október 2026, ekkert fannst: Derwand, Czerw og Plumm í blöðum 1939–1950. Gáttin hefur engin blöð úr Slésvík-Holtsetalandi á því tímabili.Leitarsíða ↗
CompGen DES · nafnaskrárLeitað 3. október 2026, ekkert fannst: engin Agnes Derwand eða f. Czerw í dánarnafnaskrá Kiel og kiel2wk; enginn Derwand í heimilisfangaskrám Kiel 1934 og 1940.Leitarsíða ↗
WikiTreeLeitað 3. október 2026, ekkert fannst: Derwand 0; Czerw, Plumm og Pluhm án tengsla við Kiel eða Slesíu.Leitarsíða ↗
GEDBASLeitað 3. október 2026, ekkert fannst: Derwand 0; Plumm-færslurnar eru frá Rínarlöndum.Leitarsíða ↗
straty.plLeitað 3. október 2026, ekkert fannst: Czerw, Derwand og Plumm 0 — samanburðarleit skilaði líka 0, svo leitin er veik.Leitarsíða ↗
PolonaLeitað 3. október 2026, ekkert fannst: Czerw Feliks, Czerw Paweł Lipiny, Derwand — aðeins ótengd svör.Leitarsíða ↗
Śląska Biblioteka CyfrowaLeitað 3. október 2026, ekkert fannst: Paul/Paweł Czerw, Wiktoria Czerw, „Agnes Derwand“ — aðeins ótengd svör og ljóslestrarvillur.Leitarsíða ↗
Kiel III · nafnaskrá hjónavígslna 1928–1941Stadtarchiv Kiel, S NH 3.3 (Standesamt III, Namensverzeichnis Heiratsbuch 1928–1941), bls. 144 og 592 í PDF-skjalinu: hjónavígsla 885/1939 undir „Derwand, Rudolph Heinrich, ev.“ og „Plumm, geb. Czerwe, Agnes Marie, kath.“ — seinni maður Agnesar.Vörulisti safnsins ↗
Kiel I · nafnaskrá dánarbóka 1950–1956Stadtarchiv Kiel, S NSt 1.8, bls. 63 í PDF-skjalinu: „309 · Derwand · Rudolf Heinrich · 4.12.42“ í árinu 1951 — sama lína og í CompGen.Vörulisti safnsins ↗
Kiel I og III · nafnaskrár fæðinga og hjónavígslnaStadtarchiv Kiel, S NG 1.8 (1899–1901) bls. 269, S NG 1.9 (1902–1904) bls. 301 og 314, S NG 3.1 (Standesamt III 1905–1911) bls. 429 og 448, S NH 1.7 (1921–1931) bls. 132 og 622: Plumm-fæðingar 1901–1911, þar á meðal Gertrud Dora Anna (1900/1906) og Herbert (3/1911), og hjónavígslan 28/1930.Vörulisti safnsins ↗
Kiel · nafnaskrár dánarbóka 1925–1967Leitað 3. október 2026, ekkert fannst: kaflarnir C, D og P í nafnaskrám Standesamt I, II og III, Holtenau og Elmschenhagen — enginn Derwand nema 309/1951, engin Plumm-, Czerw- eða Czerwe-dánarfærsla.Vörulisti safnsins ↗
LASH Abt. 623 Nr. 20 og 608Fangabók lögreglufangelsisins í Kiel október 1944 – ágúst 1945 og nafnaskrá fanga 1943–1946 — titlar; aðeins í frumriti, án aðgangsmerkis, ólesnar.Arcinsys ↗
Archion · KronshagenKirkjubækur Kronshagen: greftranir 1938–1971, nafnaskrá greftrana 1938–1985, hjónavígslur 1938–1942 — skráin ein; lestur krefst áskriftar.Skráarsíða ↗
The National Archives · DiscoveryLeitað 3. október 2026, ekkert fannst: Agnes með Czerw, Derwand og Plumm; Czerw, Cerw, Tscherw, Derwand og Plumm aðeins ótengt fólk.Leitarsíða ↗
London GazetteLeitað 3. október 2026, ekkert fannst: Agnes með Czerw, Czerws, Derwand og Plumm.Leitarsíða ↗
TroveLeitað 3. október 2026, ekkert fannst: Agnes með Czerw, Derwand og Plumm; Derwand og Plumm aðeins ljóslestrarvillur.Leitarsíða ↗
DigitalNZLeitað 3. október 2026, ekkert fannst: Agnes með Czerw, Czerws, Derwand og Plumm.Leitarsíða ↗
National Archives of AustraliaLeitað 3. október 2026, ekkert fannst: Czerw 9 svör (engin Agnes), Derwand og Plumm 0 í nafnaskrá; í farþegaskrá aðeins William Henry Plumm 1952.RecordSearch (án tengils)
Manntalið í Bandaríkjunum 1950Leitað 3. október 2026, ekkert fannst: engin Agnes Plumm, Czerw eða Derwand fædd um 1909 (FamilySearch og manntalsvefur NARA); fjórar „Agnes Plumb“ með enska nafninu, ekki athugaðar nánar.Leitarsíða NARA ↗
Internet Archive · fullur textiLeitað 3. október 2026, ekkert fannst: „Agnes Derwand“, „Rudolf Derwand“, „Agnes Czerw“, „Waldemar Plumm“, „Sonja Plumm“ 0; „Agnes Plumm“ aðeins ótengt.Leitarsíða ↗
ÆttfræðispjallborðLeitað 3. október 2026, ekkert fannst: forum.genealogy.net og forum.ahnenforschung.net — Derwand, Plumm Kiel og Kronshagen, Czerw Orzegow.forum.genealogy.net ↗
Næstu lykilgögn

Ein hjónavígslufærsla í Kiel og átta möppur í Landesarchiv

Ein beiðni til Landesarchiv (landesarchiv@la.landsh.de) nær til afdrifa Agnesar, uppruna hennar og afdrifa barnanna. Endurgerð kostar 11 € í grunngjald og 0,55 € á mynd. Fyrir vistunarmöppurnar þarf að sækja um styttingu verndartíma sem beinn afkomandi; Arcinsys merkir fangamöppuna „Nutzung eingeschränkt bis 9999“ (athugað 3. október 2026), eins og vistunarmöppurnar. Merkið stendur á öllum 14.228 fangamöppum þeirra sem fóru úr fangelsinu 1939–1951 og er því almennt, ekki mat á þessari möppu (lota 31). Samkvæmt reglunni um 90 ár frá fæðingu ætti verndartíminn að vera liðinn — það er ályktun þar til safnið staðfestir. Bréfin eru tilbúin en ósend — sjá Samskipti.

  1. Standesamt Kiel III nr. 885/1939 — síðari hjónavígsla Agnesar 23. nóvember 1939, hjá Stadtarchiv Kiel (12,40 € á færslu): fæðingardagur, fæðingarstaður og starf seinni mannsins, heimilisfang beggja og vottar — nafn hans, Rudolph Heinrich Derwand, er þegar lesið í ókeypis nafnaskrá safnsins (lota 32). Ein færsla með þekktu númeri — ódýrasta og vissasta næsta skref; Familienbuch hjónanna gæti að auki nefnt börn og síðari athugasemdir.
  2. Standesamt Kiel I nr. 309/1951 — dánarfærsla Rudolfs Heinrichs Derwand, d. 4. desember 1942 en skráð 1951: nefnir eiginkonu hans, síðasta heimili, dánarstað og hver tilkynnti andlátið. Nefni hún Agnesi f. Czerw sem eiginkonu er staðfest að seinni maður hennar lést 1942 — og færslan sýnir hvar hún bjó 1951. (Seinni maðurinn sjálfur er fundinn í nafnaskrá hjónavígslna, lota 32.)
  3. LASH Abt. 357.2 Nr. 14488 og Abt. 358 Nr. 1853 — fangamappa „Derwand, Agnes geb. Czerws“ frá 1945 og mál Rudolfs Derwand 1941: seinni maður Agnesar, hvers vegna hún sat inni og hvert hún fór. Verðmætasta skjalið sem vitað er um.
  4. LASH Abt. 611.1 Nr. 17690 og 22018 — ríkisfangsmál Agnesar og Felix Klemens Czerw: komuár, heimili og ríkisfang (foreldrar og fæðingarstaðir eru þegar þekktir úr fæðingarfærslunum).
  5. LASH Abt. 851 Nr. 705, 706, 519 — vistunarmöppur systkinanna 1939–46; spyrja einnig hvaða mappa F 5180 er (Sonju? óstaðfest, lota 31).
  6. LASH Abt. 623 Nr. 20 og 608 — fangabók lögreglufangelsisins í Kiel október 1944 – ágúst 1945 (Gefangenenbuch B) og nafnaskrá fanga 1943–1946: aðeins í frumriti, án aðgangsmerkis; hvort Agnes er þar er ókannað (lota 32).
  7. Kiel I 28/1930 — full hjúskaparfærsla með jaðarskráningum og Sammelakte, hjá Stadtarchiv Kiel. (Síðari vígsla Agnesar er færslan Kiel III 885/1939 efst í listanum.)
  8. Þrjár fæðingarfærslur í einni pöntun — Kiel I 3292/1901, 3125/1902 og 1601/1904, auk fæðingar Herberts 27. desember 1910 (Kiel III 3/1911): prófar Karl sem föður og systkinatengslin.
  9. Standesamt Kronshagen — dánarfærsla Waldemars 1939 og allar Plumm-dánarfærslur 1910–1995; legstaðaskrá Parkfriedhof Eichhof.
  10. Íbúaskrárkort (Meldekarte) — Waldemar og Agnes, Eckernförder Chaussee 26; Agnes Derwand f. Czerw; „A. Plumm“, Annenstraße 24.
  11. Stadtarchiv Flensburg — íbúaskrá Felix Czerw; dánarfærsla hans í Kappeln eftir 1958.